November komt eraan, de maand van Allerheiligen, van mist en van korte dagen. De ideale tijd om een oude vraag te stellen die eeuwenlang bloedernstig werd genomen: hoe bewees je dat iemand een heks was? Het antwoord is een geschiedenis van waanzin met een systeem, want het bijzondere aan de heksenvervolging is niet dat men in heksen geloofde, maar dat men er een heuse bewijsleer voor optuigde. Drie methodes sprongen eruit, en geen enkele deugde.

De waterproef: kop onder of schuld

De beroemdste is de waterproef. De verdachte werd met de rechterduim aan de linkerteen gebonden, kruiselings, en in een rivier of vijver gegooid. De redenering was theologisch bedoeld: zuiver water zou een dienares van de duivel niet in zich opnemen en dus uitstoten. Bleef je drijven, dan verwierp het water je en was je schuldig. Zonk je, dan was je onschuldig. U ziet het venijn al: de onschuldige bewees zijn onschuld door te verdrinken. Het was een test die je alleen kon winnen door te verliezen.

Bleef ze boven, dan was ze een heks. Ging ze onder, dan was ze onschuldig, en dood. Een keuze die geen keuze was.

Het duivelsmerk en de naaldenprikker

Een tweede bewijs zocht men op het lichaam zelf. De duivel zou zijn volgelingen tekenen met een merk dat ongevoelig was voor pijn. Dus schoor men de verdachte kaal en prikte men met een lange naald in elke moedervlek, elk litteken, elke plek. Voelde de verdachte niets, of bloedde de plek niet, dan had men het merk gevonden. Er trokken zelfs beroepsprikkers rond die per ontdekt merk betaald werden, wat, u raadt het, wonderwel voor een gestage stroom aan merken zorgde. Een bewijs dat betaald wordt per stuk, levert altijd genoeg bewijs.

De heksenwaag van Oudewater

En dan is er het vreemdste hoofdstuk, dat verrassend genoeg het menselijkste is. In het Hollandse stadje Oudewater stond een weeghuis, en daar kon je je laten wegen. De gedachte was dat een heks licht genoeg moest zijn om op een bezem te vliegen. Wie een gewicht had dat paste bij zijn lengte en bouw, kreeg een officieel certificaat van de weegmeester, zwart op wit, dat men geen heks was. Het bijzondere: de waag van Oudewater woog eerlijk. Iedereen die er op ging, bleek gewoon een mens van vlees en bloed te wegen, en niemand die er gewogen werd, is ooit veroordeeld. Mensen kwamen van ver, soms uit Duitsland, om dat papiertje te halen. Het weeghuis staat er vandaag nog, als museum. Van alle heksenproeven was de meest bijgelovige uiteindelijk de enige die levens redde.

De bekentenis, en waarom alles klopte

Sloot geen van de proeven, dan bleef de foltering. En onder foltering bekent bijna iedereen alles, ook een sabbat waar men nooit was en namen van buren die men amper kende. Zo groeide uit een enkele beschuldiging soms een hele reeks processen: elke bekentenis leverde nieuwe verdachten. Het systeem bewees vooral zichzelf. Wie eenmaal verdacht was, kon nauwelijks nog onschuldig worden bevonden, want elke uitkomst werd als schuld gelezen. Dat is de kern van de heksenwaan: niet de domheid, maar de gesloten logica waarin geen tegenbewijs bestond.

Waarom wij dit navertellen

De processen hielden op, maar de angst zakte weg in de verhalen. De dorpsheks die koeien betovert, de vrouw die door de nacht danst, het kind dat pas na een vreemd ritueel geneest: het zijn hervertellingen van wat generaties lang doodernstig geloofd werd. Wie ze leest met de waterproef in het achterhoofd, hoort onder de spanning ook het medelijden. Bijna elke heks uit onze verhalen was ooit gewoon iemands buurvrouw, die de pech had dat er iets misging in het dorp.

Meer weten over de echte geschiedenis achter deze verhalen? Lees het geschiedenisdossier Heksen en processen, met de verhalen uit Halle, Tielt, Maaseik en meer.

← Terug naar de blog