De Nebelhöhle en hertog Ulrich

De Nebelhöhle strekt zich meer dan achthonderd meter ver uit in de witte jura van de Alb, waarvan vandaag zowat vierhonderdvijftig meter begaanbaar is. Wie binnengaat, daalt over honderdeenenveertig treden af naar koele zalen met manshoge druipstenen en een bodem vol sinterkaskaden. In de laatste zaal staat de stronk van een ooit meer dan vier meter hoge druipsteen, die men in 1961 afzaagde om met de schijven het trappenhuis van het Neues Schloss in Stuttgart te versieren. Al in 1486 wordt de grot als Nebelloch vermeld, genoemd naar een breed rotsportaal waardoor daglicht viel en waaruit in de winter de nevel opkwam.

Het verschijnsel laat zich eenvoudig verklaren. In de grot heerst het hele jaar acht tot tien graden en een luchtvochtigheid van ongeveer negentig procent. Is het buiten koud, dan stijgt de warme grotlucht omhoog, en bij het naar buiten treden verdicht het water zich tot nevel. Voor de mensen van de late middeleeuwen was zo’n gat, dat in onzekere diepten leidde, een poort naar de onderwereld, onguur en vol geesten. Een grot die damp uitademt, was de juiste plek voor een sage.

Hertog Ulrich van Württemberg was een van die landsvorsten die rond 1500 een gesloten territoriale staat wilden smeden. De vrije rijksstad Reutlingen lag midden in zijn gebied en was hem een doorn in het oog. Ulrich stond onder de rijksban en geïsoleerd onder de Duitse vorsten, en kampte voortdurend met geldnood; de rijke handelsstad in zijn rug prikkelde hem dubbel. Toen keizer Maximiliaan I eind januari 1519 stierf, zag Ulrich zijn kans, belegerde Reutlingen en nam de stad na acht dagen in. Maar nu kwam de Schwäbische Bund in actie, een verbond van kleinere vorsten en rijkssteden waartoe ook Reutlingen behoorde. Het rustte een geweldig leger landsknechten uit en viel Württemberg binnen. Ulrich moest wijken en vluchten.

In maart 1519 zou de hertog zich op een geheime plek schuil hebben gehouden. Velen nemen de Nebelhöhle als die plek aan, waar hij zich ongeveer twee weken overdag ophield, terwijl hij de nachten doorbracht op het amper vier kilometer verre Schloss Lichtenstein. Of het werkelijk zo ging, valt niet te bewijzen; zeker is dat Ulrich zijn land jarenlang verloor en pas in 1534 naar Württemberg terugkeerde. De grot echter bewaarde de herinnering: een achterste deel heet tot vandaag Ulrichshöhle.

Beroemd werd het verblijf van de hertog pas door de literatuur. In 1826 gaf de jonge Stuttgartse dichter Wilhelm Hauff zijn roman Lichtenstein uit, een romantische sage uit de Württembergse geschiedenis. Daarin laat hij de verdreven Ulrich in de Nebelhöhle een toevlucht vinden en voert hij de verzonnen ridder Georg von Sturmfeder als held op. Het boek werd snel een bestseller en bepaalde voor generaties het beeld van de middeleeuwen en van de Alb; nog begin twintigste eeuw lazen scholieren het tot in Noord-Duitsland. Hauff noemde zijn vertelling zelf een sage en maakte van de historische hertog een verdrevene die door het gewone volk weer in zijn recht wordt hersteld; in het nabije Lichtenstein-Honau herinnert vandaag een Wilhelm-Hauff-Museum aan dichter en roman.

De uitwerking reikte ver voorbij de bladzijden. Geïnspireerd door Hauffs roman liet graaf Wilhelm van Württemberg tussen 1840 en 1842 hoog op een rots Schloss Lichtenstein bouwen, de gebouwde middeleeuwse droom die tot vandaag als het symbool van de Schwäbische Alb geldt. De Nebelhöhle zelf werd allang een uitstapbestemming: sinds 1803, toen hier ter ere van keurvorst Friedrich duizend kaarsen brandden, viert men op tweede pinksterdag het Nebelhöhlenfest, dat rond 1900 tienduizenden bezoekers trok. Uit een dampend rotsgat was een plek van geschiedenis geworden.