De zoutzeug van Lüneburg

Het gebeurde, zo vertelt men, lang voor er een stad was. Een jager uit de heidedorpen volgde in het moerassige laagland bij de Ilmenau het spoor van een oud wild zwijn. Het dier was zwart van de modder waarin het zich had gewenteld, en het was groot genoeg om een man te doden. De jager schoot — met pijl of met spies, de verhalen zijn het daarover niet eens — en het gewonde beest brak uit door het riet. Pas na uren vond hij het terug, dood op een open plek in het bos.

Toen hij het dier wilde villen, zag hij iets wat hij nooit eerder had gezien. De opgedroogde modder was van de huid gesprongen en de borstels blonken wit, alsof er rijp op lag. Hij nam er wat van tussen zijn vingers en proefde: zout. Zuiver, scherp zout, midden in een streek waar zout duurder was dan zilver. De jager keerde op zijn schreden terug naar de poel waarin het zwijn zich had gewenteld, schepte er water uit en proefde opnieuw. Ook dat water was zilt. Zo, zegt Lüneburg, werd de bron gevonden waaruit de hele stad zou groeien.

Wat de jager vond, was de bovenkant van een zoutstok uit de oude Zechsteinzee, tweehonderdvijftig miljoen jaar oud en hier ongewoon dicht onder de oppervlakte. Al in 956 schonk keizer Otto de Grote de tol op het Lüneburgse zout aan het klooster Sint-Michael; die oorkonde is meteen de eerste vermelding van de stad. Rond de bron, de Sod, verrezen tientallen ziedhutten waar de pekel in vlakke pannen werd ingekookt tot droog zout.

Dat zout heette het witte goud, en terecht. Het ging over de Oude Zoutweg naar Lauenburg en verder over het Stecknitzkanaal naar Lübeck, en van daar de Oostzee op. Zonder Lüneburgs zout was er geen haringvisserij geweest voor Schonen en geen wintervoorraad voor half Noord-Europa: haring die niet gezouten wordt, bederft binnen een dag. Lüneburg werd lid van de Hanze en een van haar rijkste steden.

De winst staat er nog. De gevels aan de Am Sande, het raadhuis met zijn zalen, de bakstenen kerken — alles is betaald met pekel. De zoutzieders vormden een eigen stand, en in de vijftiende eeuw bezaten kloosters en kapittels driekwart van alle zoutpannen, wat tot de beroemde Prelatenoorlog leidde.

Om het zwijn niet te vergeten hebben de zoutzieders volgens de overlevering een bot van het dier bewaard. Het hangt er nog altijd: een schouderblad in een glazen kast onder het plafond van de Alte Kanzlei in het Lüneburgse raadhuis, eeuwenlang getoond als het bewijsstuk van de sage. Wie het van dichtbij bekijkt, ziet meteen dat het te groot is voor een varken. Deskundigen houden het voor het schouderblad van een oerrund of een wisent — maar aan de kracht van het verhaal heeft dat nooit iets veranderd.

De saline zelf werkte door tot 1980, ruim duizend jaar na de eerste oorkonde. Het uitpompen van de pekel liet echter een leegte achter. De zoutstok werd van onderaf uitgeloogd, en vanaf de negentiende eeuw begon de grond mee te zakken, plaatselijk enkele centimeters per jaar. In het Senkungsgebiet, rond de Michaeliskerk en de Frommestraße, moesten tussen 1950 en 1980 meer dan honderdtachtig huizen worden gesloopt. De Mariakerk en de Lambertikerk waren al veel eerder bezweken.

Toch draagt de stad haar scheefheid inmiddels als een sieraad. De zuilen in de Michaeliskerk staan uit het lood, drempels lopen af, gevels leunen tegen elkaar. Geen aardbeving, geen oorlog: alleen zout dat er niet meer is. En achter dat alles staat, in het geheugen van Lüneburg, nog altijd een oud wild zwijn dat zich in de verkeerde poel wentelde.