De roofridder van het Schwalbennest

Neckarsteinach heet de Vierburgenstad, en die naam is letterlijk bedoeld. Op de beboste rug ten westen van het stadje staan Vorderburg, Mittelburg en Hinterburg dicht bijeen, drie zetels van een enkel geslacht, de heren van Steinach. De vierde echter, de Schadeck, ligt apart: niet op de bergtong, maar verder stroomafwaarts, hoog tegen een steil afvallend massief, op ongeveer honderdnegentig meter boven de rivier. Wie van beneden omhoogkijkt, begrijpt meteen waarom men haar het zwaluwnest noemt. Ze kleeft tegen de wand als een nest onder de nok van een dak.

Ze is de jongste van de vier. Gebouwd heeft haar, zo neemt men aan, Ulrich II van Steinach, een nagekomen zoon zonder aandeel in de oudere burchten. Om ook maar plaats voor zijn huis te winnen, moest hij een groot stuk uit de rotswand laten breken. In plaats van een bergfried beschermt een tweevleugelige schildmuur de burcht, met de punt naar de berg gekeerd; bovenop liep een weergang, aan wiens uiteinden later twee torens verrezen. De achthoekige opbouw van de noordtoren stamt pas uit de negentiende eeuw, uit de tijd waarin men de oude stenen romantisch verheerlijkte. Vanaf de vensteropeningen op de binnenhof valt de blik ver over het dal.

Zo karig de rots, zo kleurrijk de sage. Op het Schwalbennest, vertelde men nog in de negentiende eeuw, zou de Landschad gehuisd hebben, een ridder wiens naam al het oordeel bevatte: iemand die het land schade deed. Vanuit zijn nest hoog boven het water hield hij de koopmanskonvooien en de vlotten in het oog die de Neckar afzakten, en wee wie zonder tol wilde passeren. Men schilderde hem als Bligger de Boze, die de schippers overviel, waren roofde en gevangenen in de vochtige hoek achter de schildmuur wierp.

De romantiek hield van zulke beelden. Een eenzame toren boven een gevaarlijke rivier, een duistere heer, een naam als een dreigement: dat volstond om van de heren van Steinach een geslacht van roofridders te maken. Dichters en reizigers namen het verhaal over. Victor Hugo verzon in 1838 een voorval dat hij op het Schwalbennest liet spelen, en toen Mark Twain tientallen jaren later op een vlot de Neckar afzakte, zag hij de sierlijke torens van het zwaluwnest uit het bos steken en voegde ze in bij zijn romantische beeld van het landschap. Zo groeide uit een naam een schurk en uit een ruïne een rovershol. Alleen: bewezen was er niets van. Geen enkel document bericht over een rooftocht van de Steinachers. De gevreesde ridder leefde enkel in de sagenboeken.

De ware oorsprong van de naam is onschuldiger en ouder. Schadeck heette vroeger Schadheck, en dat betekent eenvoudig zwaluwnest: skad is een oud woord voor de zwaluw, hecken staat voor broeden. De burcht droeg de naam omdat ze als een nest tegen de rots kleefde, en naar de burcht noemde zich de tak die er zetelde: Landschad von Steinach, ter onderscheiding van de andere takken van het geslacht. Pas de romantiek las in de naam het woord schade en verzon de booswicht erbij.

De beroemdste Steinacher was dan ook geen rover, maar een dichter. Bligger II van Steinach, omstreeks 1200 heer van de stamburcht, trok in het gevolg van keizer Hendrik VI tot in Italië en dichtte in de minnetoon. De Codex Manesse, het grote Heidelbergse liedhandschrift, bewaart zijn beeltenis en drie van zijn liederen, en Gottfried von Straßburg roemt hem in de Tristan als een meester van het woord. Bligger koos een harp als wapen; die ging over op zijn nakomelingen en is tot vandaag het wapen van de stad Neckarsteinach gebleven.

Zo staat aan het einde de sage tegenover de oorkonde, en de oorkonde wint. De roofridder is een verzinsel van de negentiende eeuw, het Schwalbennest een eerlijke hangburcht, de gevreesde Landschad in werkelijkheid een minnezanger met een harp in het schild. Gebleven is de rots, gebleven is de naam, en gebleven is het mooiere, valse verhaal, dat zich langer houdt dan het ware.