De drie Dames van de Maas

Tussen Déville en Anchamps tekent de Maas in het Ardense massief een reeks nauwe bochten, en in een daarvan nestelt zich Laifour, op de linkeroever. De rivier stroomt er door een diep dal, uitgesleten in het oudste gesteente van de Ardennen. Op de hoogten klimmen drie zware bulten kwartsiet tot zowat vierhonderd meter, bedekt met beuken, aan de uitgang van het dorp, tegenover het gehucht de Petite Commune bij Revin. Dat zijn de Dames de Meuse.

De plek is al lang beroemd. Théophile Gautier liet er een bewonderende beschrijving van na, waarin de heuvels bergen worden en de ronde toppen zich tegen de hemel aftekenen; George Sand en Edmond Michelet kwamen er, zoals zovele anderen. De jonge officier Charles de Gaulle, in garnizoen niet ver weg, maakte er een gewoonte van terug te keren, van de jaren twintig tot de jaren vijftig. Bij decreet van 3 februari 1997 werd de plek beschermd om drie redenen tegelijk: het pittoreske, het wetenschappelijke en het legendarische.

Want die drie rotsen dragen een verhaal. Wie van het station omhoog klimt naar de bergkam, of de groene weg Trans-Ardennes langs het water volgt, hoort het vroeg of laat: men zegt dat de drie stenen massa’s ooit drie vrouwen waren.

Omstreeks de jaren 1080, zo vertelt men, trouwden drie ridders, Héribrand, Vauthier en Geoffroy, zonen van de heer van Hierges, met Berthe, Hodierne en Ige, de drie dochters van de heer van Rethel. Nauwelijks gehuwd namen zij het kruis. Met Godfried van Bouillon trokken zij naar de eerste kruistocht en vertrouwden de bewaking van het kasteel toe aan hun jonge vrouwen.

De afwezigheid duurde, en het wachten was zwakker dan het verlangen. Ver van hun mannen braken de drie echtgenotes de gezworen trouw. De sage blijft niet bij het detail stilstaan: zij onthoudt enkel dat zij ontrouw waren zolang de kruisvaarders in het Heilige Land streden.

De straf viel op de dag zelf waarop Godfried van Bouillon en de zijnen Jeruzalem innamen, in 1099. Op datzelfde uur veranderde de goddelijke toorn de drie vrouwen in drie enorme rotsen, voorgoed opgericht boven de Maas. Sindsdien noemt men ze de Dames de Meuse, en de rivier komt hun voet beuken alsof ze hun hun schuld wil blijven inprenten.

Het verhaal is mooi, en het is jong. Niets bindt het werkelijk aan de middeleeuwen: het kreeg zijn vorm pas op het einde van de negentiende eeuw, en de schrijver Henry de Nimal legde het vast in zijn Légendes de la Meuse uit 1898. In 1948 wijdde de historicus Octave Gueillot er een artikel aan met een titel zonder omwegen, «De pseudolegende van de Dames de Meuse», om aan te tonen dat geen enkele oude tekst ze kende.

De volgorde is wellicht omgekeerd. Het zijn geen drie vrouwen die rotsen werden; het zijn drie rotsen, sinds mensenheugenis over het water gebogen als silhouetten, die het verhaal opriepen. De naam Dames de Meuse kwam eerst, de schuld en de straf daarna. De heren van Hierges en de graven van Rethel hebben werkelijk bestaan, de eerste kruistocht en de val van Jeruzalem ook; maar de drie schuldige echtgenotes zijn dochters van de negentiende eeuw, niet van de elfde.

Laifour verliest er niets bij. Het dorp behoudt zijn Sint-Michielskerk, zijn aanlegplaats waar de boten van juni tot september aanmeren, en zijn ijzerhoudende bron aan de rivier. Van het station klimt een bewegwijzerd pad naar de kam en het uitzicht; aan de overkant volgt de groene weg de oude oever. De historici hebben gelijk over de datum; Laifour heeft de rots, en de rots draagt moeiteloos wat de sage hem heeft toevertrouwd.