De Juffertoren van Schildwolde

De sage is opgetekend door de Groninger verhalenverzamelaar K. ter Laan, in zijn boek Groninger Volksleven. Er waren eens drie schatrijke zusters, vertelt hij, die niets anders deden dan feesten en dansen. Op zekere dag zagen zij in dat zo’n leven leeg was en dat zij met hun rijkdom niets goeds deden. Tot dan toe waren zij altijd samen geweest, maar nu besloten zij uit elkaar te gaan. Waar ieder van hen terechtkwam, zou zij een toren bouwen ter ere van God, en die torens moesten precies gelijk zijn.

De eerste zuster kwam uit in Holwierde, de tweede in Schildwolde en de derde in Onstwedde. Zo verrezen drie torens die van ver te zien waren en een lust voor de ogen. Volledig gelijk zijn de bewaarde torens niet, en volkskundigen houden het verhaal dan ook niet voor waar. De naam Juffertoren heeft vermoedelijk een veel nuchterder herkomst: een juffer is een lange dennenstam die spits toeloopt, en naar die smalle, hoog oplopende vorm zijn de torens genoemd.

Van de drie is er een verdwenen. De toren van Holwierde stortte in 1836 in en werd in 1855 afgebroken. De torens van Schildwolde en Onstwedde staan er nog, de eerste losstaand bij de kerk, de tweede opgenomen in de Nicolaaskerk. Schildwolde bezit met zijn toren de hoogste van de drie.

De toren is ouder dan zijn sage. Hij werd in de dertiende eeuw gebouwd in romaans-gotische stijl en wordt al rond 1224 in de bronnen genoemd; het gedenkboek dat in 2022 verscheen draagt niet voor niets de titel Juffertoren Schildwolde 1220-2022. Opgetrokken is hij uit ter plaatse gebakken roodoranje kloostermoppen, met een enkele laag tufsteen ertussen. De overlevering wil dat de stenen op het kerkhof zelf werden gebakken, uit klei die over een oud vaarwater werd aangevoerd.

De muren zijn zwaar en slim gemetseld. Binnen- en buitenzijde werden enkele stenen dik opgetrokken tot een zogenoemde spouwmuur, en de ruimte ertussen werd met specie volgestort. Onderaan, bij de deur, is de muur ruim twee meter dik; hogerop versmalt hij tot vijfentachtig centimeter bij het luikje in de top. De toren meet onderaan negen bij negen meter en reikt tot zevenenveertig komma zes meter. De achtkantige spits, het kenmerk van de juffertorens, is niet met leien gedekt maar geheel van baksteen, vanbinnen rond gemetseld.

Op de toren staan met smeedijzeren cijfers de getallen 1289. Waarschijnlijk klopt dat jaartal niet. Bij de restauratie van 1829 en 1830 zouden twee muurankers zijn verwisseld, zodat 1829 tot 1289 werd. Zo draagt de toren tot vandaag een jaartal dat vermoedelijk een vergissing is, en is hij in werkelijkheid tientallen jaren ouder dan zijn eigen gevel beweert.

Bovenop de piek draait een windwijzer in de vorm van een paard, met daaronder een koperen bol. In die bol worden sinds jaar en dag de papieren van elke restauratie bewaard; het oudste document stamt uit 1766. Vanaf 1888 zijn de herstellingen zo goed te volgen. Bij de restauratie van 2014, na een grondig onderzoek in 2013, waren de oude papieren zo broos geworden dat men ze digitaliseerde en de bestanden op een geheugenstick bij de prints in de bol legde.

Nog levendiger is een gebruik dat de klok betreft. Van acht uur op oudejaarsavond tot acht uur op nieuwjaarsdag wordt de klok onafgebroken geluid, het Sint-Thomasluiden. Alleen om middernacht klinken de twaalf slagen met de hand. Het luiden en het onderhoud worden verzorgd door het comité Kloksmeer, bestaande uit ongetrouwde mannen uit het dorp. Toen op oudejaarsdag 1964 zo uitbundig werd geluid dat de klok scheurde, werd zij op kosten van de bevolking hersteld en op 26 april 1965 teruggehangen. Een poging om het luiden ooit van hogerhand te verbieden liep rond 1800 zelfs op oproer uit.

In 2015 droeg de hervormde gemeente de toren over aan de Stichting Juffertoren Schildwolde, die hem sinds 2019 met vaste trappen toegankelijk maakte tot de derde trans. Zo is de toren van de drie zusters gebleven wat hij altijd was: geen museum onder een stolp, maar een baken waar het dorp zijn jaar aan afmeet.