Het Mariabeeld in de doorn van Handel

Ten noorden van Gemert, waar de akkers overgaan in het natte Peelland, ligt het gehucht Handel. Daar hoedde lang geleden een herder zijn kudde langs de bosrand. Op een dag gebeurde er iets wat hij niet begreep: zijn schapen bleven staan bij een oude meidoorn, een verwilderde doornstruik aan de weg, en gingen daar spontaan op hun voorpoten liggen, alsof zij knielden. De herder liep erheen, boog de takken uiteen en vond in het hart van de struik een klein beeld van Maria met het kind.

Hij nam het beeld mee naar het dorp, maar de volgende morgen was het verdwenen en stond het weer in de doorn. Een tweede en een derde keer gebeurde hetzelfde. Toen begrepen de mensen wat het teken betekende: op deze plek, en nergens anders, wilde Maria vereerd worden. Bij de doornstruik werd een kapel gebouwd. Een oudere overlevering vertelt het net iets anders, en spreekt van een Mariaboom die door de bliksem werd gespleten, met het beeld in de gapende stam. Beide verhalen wijzen naar dezelfde plek, en de dode boomstronk stond er nog eeuwen later.

Handel hoorde bij Gemert, en Gemert was een wereld op zichzelf. Rond het jaar 1200 was de heerlijkheid al zelfstandig en in handen van de familie Van Gemert. Ridder Rutger van Gemert trok mee met de kruistocht en sloot zich aan bij de Duitse Orde, de ridderorde die in het Heilige Land pelgrims verzorgde. Toen hij omstreeks 1220 stierf, liet hij zijn erfdeel na aan die Orde. Dat was het begin van de Commanderij Gemert, die zou uitgroeien tot de rijkste en belangrijkste van de streek.

Zo werd Gemert een vreemde eend in de bijt: geen bezit van de hertog van Brabant, maar een soevereine heerlijkheid van geestelijke ridders. In 1391 begon commandeur Hendrik Reinaart van Husen de bouw van het kasteel dat er nu nog staat. De privekapel die de Orde in Handel bouwde, wordt voor het eerst in 1368 genoemd. De ridders beschermden het Mariaoord, en de bedevaartgangers kwamen van heinde en ver naar de doorn waar de schapen ooit hadden geknield.

Handel is het oudste Mariabedevaartsoord van Noord-Brabant, met een geschiedenis die minstens tot 1368 teruggaat. Veel oude papieren zijn er niet meer, want bij een brand in 1709 ging het archief verloren, maar wat de mensen bijbleef was het verhaal van de knielende schapen en de kracht van de plek. Vanaf 1603 kwam er een reeks wonderbaarlijke genezingen op gang die de pelgrims in groten getale naar Handel deed komen. In totaal zijn negenendertig genezingen opgetekend, de laatste in 1933.

Achter de kerk ligt sindsdien een processiepark met een heilige bron, het wonderbare putje, waarvan het water geneeskracht zou hebben. Van Gemert naar Handel loopt de oude bedevaartsweg, de Keskesdijk, geflankeerd door zeven kapelletjes die de zeven smarten van Maria tonen. Nog altijd komen er jaarlijks duizenden mensen, onder wie de voetgangers van de beroemde Handelse Processie, die het veertig kilometer verre Valkenswaard te voet verlaten. Het processiepark werd in 2001 een rijksmonument. En al die stromen mensen gaan terug op een herder, een kudde en een beeld in een doorn.