De stiftsdames van Thorn en het witte stadje

Ergens tussen 972 en 992, gewoonlijk rond het jaar 975 gedateerd, stichtte graaf Ansfried op een hoogte bij de Maas een klooster voor vrouwen. Ansfried werd in 995 bisschop van Utrecht; zijn dochter werd de eerste overste. Pas in de dertiende eeuw verzon de kroniekschrijver Aegidius van Orval voor haar de naam Benedicta. Ook de oorkonde die Ansfrieds echtgenote Hilsondis als stichteres aanwijst, is een vervalsing — al is het niet onwaarschijnlijk dat zij het jonge klooster goederen in West-Brabant schonk.

In de loop van de dertiende eeuw veranderde het klooster in iets heel anders: een wereldlijk stift. De dames legden geen kloostergeloften meer af, mochten persoonlijk bezit houden, konden uittreden om te trouwen, en woonden niet in een gemeenschappelijke slaapzaal maar elk in een eigen huis rond de kerk. In 1310 vroegen zij Rome om het zwarte bovenkleed te mogen afleggen dat nog aan het kloosterverleden herinnerde; toestemming kwam pas in 1497. De toelating bleef het strengste van alles: wie stiftsdame wilde worden, moest een stamboom met zestien adelskwartieren overleggen. Meestal waren er niet meer dan twintig kanunnikessen tegelijk. Vanaf het dameskoor in het westwerk volgden zij de mis, hoog en apart, ver boven het gewone kerkvolk.

Samen met de abdis, de decanes en vier, later zes mannelijke kanunniken vormden de dames het Thornse kapittel, en dat kapittel was landsheer. Tot het Land van Thorn behoorden naast Thorn ook Ittervoort, Haler, Grathem, Stramproy, Baexem en Ell: aan het eind van het ancien régime zo’n tweeënvijftig vierkante kilometer, verdeeld in vier kwartieren met elk twee burgemeesters. Thorn kreeg in 1007 markt- en tolrecht, in de dertiende eeuw stadsrechten, en het staatje sloeg eigen munt. De schepenbank bezat de bloedban en kon de doodstraf uitspreken en laten voltrekken. Het gold als het kleinste soevereine staatje binnen het Heilige Roomse Rijk.

Macht maakte kwetsbaar. Abdis Mechteld van Horne, in 1397 op zeventienjarige leeftijd geïnstalleerd, werd in 1441 bij een overval vanuit het graafschap Loon meegevoerd en moest zich voor vijfduizend guldens vrijkopen. Zij bleef tot 1446 in functie.

Dat de abdis alleen de keizer boven zich had, is een mooi verhaal, maar het klopt niet. Elke verkiezing moest worden bekrachtigd door de prins-bisschop van Luik. In de achttiende eeuw zat de abdis wel op de prelatenbank in de Rijksdag, maar zonder eigen stem: zij deelde één collectieve stem met achttien anderen. Noch zij noch het stift werd tot de rijksstanden gerekend. In diezelfde eeuw was Thorn vooral een pleisterplaats voor hoogadellijke dochters die er wachtten op een huwelijk van stand.

In 1794 kwamen de Franse legers. Voor het stift was dat het einde; de meeste dames waren al eerder naar Essen uitgeweken en keerden nooit terug. In 1797 werd de abdij formeel opgeheven, de goederen werden verbeurd verklaard en alles behalve de stiftskerk werd afgebroken, ook het paleis van de abdis. De oude parochiekerk verdween in 1817. Sindsdien dient de gotische stiftskerk met haar barokke altaren als gewone parochiekerk van Thorn.

En dan de witte huizen. Het verhaal dat het stadje zelf vertelt gaat zo: arme gezinnen trokken in de grote, leeggelopen herenhuizen van de dames, en toen de Fransen een belasting hieven naar de omvang van de ramen, metselden zij vensters dicht om de aanslag te drukken. Om die littekens van de armoede te verbergen, kalkten zij de gevels wit. De jaartallen sluiten aan: de Franse belasting op deuren en vensters werd op 24 november 1798 ingevoerd en gold ook in de geannexeerde departementen.

Eerlijk is eerlijk: een baksteenbelasting is het nooit geweest, zoals soms wordt beweerd, en het blijft overlevering, geen archiefstuk. Witkalk was in het hele Maasland goedkoop, hygiënisch en doodgewoon, en niemand kan bewijzen dat Thorn zonder de Fransen bruin was gebleven. Wat wel vaststaat, is dat het beeld bleef. Sinds 1973 is de oude kern beschermd stadsgezicht, de straten liggen vol Maaskeien, en Thorn is wit.