De gewiekste zoetelaar

In de woelige jaren van de Tachtigjarige Oorlog, toen Spanje en de Nederlanden elkaar bevochten als honden om een been, lag het kasteel van Turnhout stevig in Spaanse handen. Het was een imposant gebouw — het mooiste van de stad, zeiden de Turnhoutenaren, al durfden zij dat alleen te fluisteren. Want in het kasteel zat een Spaans garnizoen dat de stad onder de duim hield met scherpe zwaarden en nog scherpere belastingen.

De Turnhoutenaren morden, maar in stilte. Opstand was zelfmoord. De Spaanse soldaten patrouilleerden door de straten, controleerden de poorten en lieten niemand binnen of buiten zonder hun toestemming. Alleen de zoetelaars — de karrenvoerders die voedsel, bier en andere benodigdheden naar het garnizoen brachten — mochten vrij in en uit rijden. Zij waren onmisbaar, want zelfs Spaanse soldaten moesten eten.

En dat was precies waar een slimme Hollander gebruik van zou maken.

Niemand wist hoe hij heette. De Turnhoutenaren noemden hem later gewoon ’de zoetelaar,’ alsof het een eretitel was. Hij was een Hollander, een man uit het noorden die naar het zuiden was gestuurd met een opdracht: het kasteel innemen zonder een schot te lossen.

Wekenlang observeerde hij de dagelijkse gang van zaken. Elke ochtend reed dezelfde zoetelaar met zijn kar door de kasteelpoort, bracht brood, worst en vaten bier naar de keuken, en reed weer weg. De wachters kenden hem, knikten hem door, en keken nauwelijks in zijn kar. Waarom zouden zij? Hij kwam elke dag.

Op een ochtend verscheen de zoetelaar niet. In zijn plaats reed een andere kar door de poort — dezelfde kar, hetzelfde paard, dezelfde zakken en vaten. Maar de man op de bok was de Hollander, vermomd in de kleren van de zoetelaar. En onder de zakken brood, verborgen onder jutezakken en stro, lagen tien gewapende mannen, stilzwijgend als muizen.

De wachters knikten de kar door zoals elke ochtend. De Hollander reed de binnenplaats op, stopte bij de keuken, en begon rustig de zakken af te laden. Toen de wachter bij de poort zich omdraaide om naar een voorbijlopende kat te kijken, gaf de Hollander een teken.

In één beweging sprongen de tien mannen uit de kar. Voordat de wachter kon schreeuwen, had de Hollander hem al bij de kraag gegrepen en over de kantelen in de slotgracht geworpen. De andere wachters werden overrompeld — vier van hen volgden hun kameraad het water in, de rest gaf zich over met de handen omhoog.

Tegelijk stormden gewapende bondgenoten vanuit de stad de kasteelpoort binnen, die de mannen uit de kar al hadden geopend. Vanuit het noorden naderde ruiterij in galop. Het Spaanse garnizoen, verrast in hun eigen vesting, had geen schijn van kans. Binnen een uur was het kasteel ingenomen.

De Turnhoutenaren kwamen naar buiten en keken verbaasd naar de Hollandse vlag die boven het kasteel wapperde. De gewiekste zoetelaar stond op de binnenplaats, nog in zijn vermomming, en at een stuk worst dat hij uit zijn eigen kar had meegenomen. ’Goed brood, die Turnhoutse worst,’ zei hij tegen niemand in het bijzonder. En de stad was vrij.