De nacht van Onze-Lieve-Vrouw

In het begin van de zestiende eeuw hadden de Lage Landen geen rust gekend. De Reformatie was als een bliksemschicht over het land gegaan, splijting zaaiend tussen katholieken en protestanten. In sommige plaatsen werd het een kwestie van geloof; in andere een zaak van politiek en macht. Maar in veel steden escaleerde het tot geweld. Beelden van heiligen werden vernield, kerken werden geplunderd, en priesters die hun geloof niet wilden verloochenen, werden verjaagd of erger.

Dit verschijnsel, die beeldenstorm, had vele gezichten gekregen. Soms waren het religieuze fanatici die uit oprechte geloofsovertuiging handelden. Maar net zo vaak waren het ganzen plunderaars die onder de dekmantel van religie hun destructieve lusten bevredigen. Huizen werden leeggeroofd, kostbare kunstwerken werden vernietigd, en gemeenschappen werden verscheurd.

Scherpenheuvel, rustig en vroom, wist dat het gevaar naderde. Pilgrims kwamen er al jaren om het miraculous beeld van Maria te vereren dat op de heuvel stond. Dat beeld — klein, oud, en vol genadigheid — was het hart van de plaats. En het was precies datgene wat de ikonoklasten wilden vernietigen.

De inwoners van Scherpenheuvel hadden waarschuwingen ontvangen. Reizigers brachten berichten van bands van beeldenstormers die van plaats naar plaats trokken, vernielend en brandend. Elke nacht biddend men in de kapel, omringd het beeld van Maria. ’Bescherm ons,’ baden ze. ’Bescherm uw heilige beeld.’ De dorpelingen sliepen onrustig, voelden dat er iets gruwelijks zou gebeuren.

En inderdaad, op een stille zomeravond, toen de zon onderging en de hemel rood werd als bloed, arriveerden ze. Niet te voet, maar te paard. Een groep van minstens dertig mannen, allen gewapend, allen woedend. Ze droegen gereedschap mee om af te breken en te vernietigen. Terwijl ze de heuvel op reden, riepen ze ’Dood aan de afgoden! Dood aan Maria!’ Hun stemmen echoornden tegen de rotsen.

De dorpelingen sloten zich op in hun huizen. De priester nam het beeld van Maria en droeg het naar het altaar, aarzeling in zijn hart, maar vastbesloten. En toen, toen de beeldenstormers bijna bij de kapel waren, gebeurde er iets onmogelijks.

Ooggetuigen zouden later verklaren wat zij zagen. In het begin was het subtiel — een licht dat van nergens leek te komen. Het steeg op van het heuvellje als een gouden nevel. Het werd helderder en helderder totdat het licht zo intens was dat de mannen te paard moesten stoppen. Ze konden niet verder kijken dan hun handpalm.

Vervolgens gebeurde iets onverklaarbaarder. De mannen zeiden later dat zij waren “vastgegrepen” — niet door handen of touwen, maar door iets onzichtbaars dat hen tegen hield. Ze probeerden hun paard op de heuvel voort te drijven, maar de dieren weigerden, wild schoppend en schreeuwend, hun ogen vol angst. De berijders vielen van hun paarden. Sommigen zeiden dat ze een stem hoorden — zacht, maar onweerstaanbaar — die hen beval terug te keren.

De mist werd dikker. Mannen die op dezelfde plaats waren geweest verdwenen uit elkaars zicht. De groep desintegreede. Zij die willen terugtrekken konden niet de weg terug vinden en dwalden rond over het heuvellje, verloren en verward. Sommigen raakten paniekering. De nacht veranderde in een nachtmerrie van verwondering en angst.

Toen de zon opkwam — zacht, goud en voorzichtig — was alles voorbij. De mist was verdwenen. De beeldenstormers waren weg — allemaal. Ze waren in alle richtingen gevlucht toen de duisternis brak, hun paarden in paniek, hun mod verloren. Een aantal werd opgevangen door dorpelingen die hen — merkwaardig genoeg — niet aanvielen, maar alleen vroegen wat zij hadden gezien.

En het beeld van Maria? Het stond nog altijd waar het hoorde, ongeschonden, onbeschadigd. Niet een haar op het hoofd ervan was gekruld. Sommigen zeiden dat ze het na het gebeurde intenser hadden zien glanzen, meer gena zagen uitstralen in het gezicht van steen en hout.

De berijders die konden worden bevraagd vertelden verhalen die soms tegenstrijdig waren, maar allemaal hadden hetzelfde thema: dwingende kracht, verwarring, angst, en ten slotte de realisatie dat wat zij probeerden te doen tegen hemelse wil in ging. Velen werden die nacht bekend. Sommigen zeiden dat Maria hen was verschenen; anderen zeiden dat engelen hen hadden vastgehouden. Wat het ook was, niemand twijfelde meer aan het heilige karakter van Scherpenheuvel.

De nacht van Onze-Lieve-Vrouw werd in het geheugen van de plaats gegrift als het moment waarop Maria zelf haar gewijde plaats had verdedigd. En sindsdien zijn miljoenen pilgrims naar Scherpenheuvel gekomen — niet ondanks wat op die nacht gebeurde, maar precies daarom. Want een godin die zich verdedigt, een moeder die haar heiligdommen beschermt, inspireerde niet angst, maar liefde.