Jan van Ruysbroeck en de stadhuistoren

In het jaar van onze Heer 1402, geboren naar schattingen, kwam Jan van Ruysbroeck ter wereld in de Zuidelijke Nederlanden. Hij zou opgroeien in een tijd waarin de gotische kunst zich ontplooide als een bloem in volle glorie — waar spitsbogen en kruisgewelven niet slechts gebouwen waren, maar drome uitgehouwen in steen. Al van jongs af aan voelde Jan de roep van het bouwvak in zijn bloed.

Zijn vader was metselaar, zijn grootvader eveneens. Drie generaties van mannen die hun handen gebruikten om dingen op te trekken die eeuwig zouden duren. Jan leerde het ambacht van binnenuit: hoe stenen zich tot elkaar verhielden, hoe gewicht vloeit, hoe een boog zich spelend kan voegen zonder in te storten. Maar Jan had meer dan ambacht — hij had visie. Waar anderen een muur zagen, zag hij poëzie.

Door zijn talent en vindingrijkheid werd hij in 1448 benoemd tot architect van het Brusselse Stadhuis. Het was de grootste eer die een bouwmeester kon overtkomen: het gebouw zou het hart van Brussel worden, het teken van de stad’s macht en welvarendheid. En bovenop dit gebouw, zo bepaalde het plan, zou rijzen de meest spectaculaire toren van de Lage Landen — een toren die als een speer naar hemel zou wijzen.

Jan van Ruysbroeck stortte zich met vuur en toewijding in zijn taak. Jaar na jaar zagen de Brusselaars hoe steen op steen werd gestapeld, hoe het gebouw vorm aannam. De toren — die zou zijn naamzeggeling voor eeuwig — groeide uit het stadhuis omhoog als een reus uit een droom. 96 meter lang zou hij worden, voorzien van alle fraaiheden die de Brabantse Gotiek te bieden had: sierlijke kantelen, delicate ornamentatie, spitsbogen die naar oneindig leek te reiken.

Maanden werden jaren. Handwerkers werkten van zonsopgang tot zonsondergang. Het was een ballet van precisie: elke steen moest perfect passen, elke hoek precies goed, anders zou het monumentale bouwwerk uit elkaar kunnen vallen. Jan van Ruysbroeck liep elke dag over het bouwterrein, controlleerde elk detail zelf, slaagde erin perfectie uit ruw steen te houwer. Brussel begon trots te voelen op dit bouwwerk — een toren die zou spreken van hun macht en schoonheid.

Maar in 1449, toen het werk bijna voltooid was, gebeurde iets wat Jan van Ruysbroeck zou vervolgden voor de rest van zijn leven. Toen men de loodrechte lijnen van de voltooide toren meet, ontdekten ze het: de toren was niet helemaal recht. Hij liep zeer licht scheef — een afwijking van slechts enkele centimeters, maar aanwezig. Het was het soort detail dat menig mens zou missen, maar die Jan, perfectionist als hij was, nooit zou kunnen negeren.

De legende zegt dat Jan van Ruysbroeck’s gezicht bleek werd toen men hem vertelde van de asymmetrie. Zij zeggen dat hij weken lang niet at, niet sliep, niet sprak — dat hij niets deed dan naar zijn toren staren, starend naar die lichte scheefheid die niemand anders ooit zou opmerken, maar die hij elke dag zag als een litteken op zijn ziel.

Want Jan van Ruysbroeck was een kunstenaar, en voor kunstenaars is onvolmaaktheid ergste mislukking. Hij had beloofd de mooiste toren van de Lage Landen te bouwen, en hij had die belofte (bijna) waargemaakt. Maar ’bijna’ was niet genoeg. Voor een man als hij, die zijn hele leven aan perfectie had gewijd, voelde deze fout aan als verraad door zichzelf.

Volgens de verhalen nam Jan van Ruysbroeck een besluit. Hij klom op een nacht naar de top van zijn toren, naar die hoogte van 96 meter, en keek omlaag naar de nachtelijke stad beneden hem. De sterren waren helder, de maan scheen op de daken van Brussel. En daar, in dat stille moment, zou hij volgens de legende hebben gesproken met zichzelf — met de droom die hij niet kon waarmaken. Hoe kon een architect die zijn eigen werk niet perfect kon maken, verder leven?

Wat zich daarna afspeelde, is in nevelen van geschiedenis gehuld. De legende wil dat Jan van Ruysbroeck zich van de top van de toren stortte, dat zijn lichaam werd gevonden op de steenwerk beneden, dat zijn bloed en brein zich mengden met de steen die hij zo veel van zijn leven met had gesleten. Een klassieke tragedie: de kunstenaar die door zijn eigen onmogelijke normen wordt vernietigd.

Maar historici hebben een ander verhaal. Er is geen officieel verslag van Jan van Ruysbroecks dood. Er bestaat geen bewijs dat hij zich inderdaad van de toren stortte. In werkelijkheid stierf Jan van Ruysbroeck waarschijnlijk gewoon, zoals alle mensen sterven — van ouderdom, van ziekte, van vermoeidheid. Hij stierf in 1485, op wat volgens sommige bron een rimpelde oude leeftijd was.

Als voor de asymmetrie van de toren zelf: architecten onderzochten hem later en stelden vast dat de scheefheid waarschijnlijk opzettelijk was. De middeleeuwse bouwmeesters hadden soms kleine asymmetrieën aangebracht als verborgen handtekeningen, als groeten naar hun God, of eenvoudigweg omdat het bouwterrein niet perfectly vlak was. Of misschien was die scheefheid al aanwezig in de fundamenten, en moest Jan ernaar werken zoals een kunstenaar rond beperking werkt.