De heksen van Kalken

Het begon zoals het altijd begon: met een misoogst en een dood kind. In het voorjaar van 1607 vroor het in mei, en de rogge op de velden rond Kalken werd zwart. Een maand later stierf de zuigeling van smid Pauwels, en de buurvrouwen fluisterden dat het kind gezond was geweest tot Maeyken van Cuetsenroeye het had aangeraakt.

Maeyken was vijftig, arm en alleen. Zij kende kruiden — welke wortel koorts temperde, welk blad een wond heelde, welke schors pijn verdreef. In betere tijden kwamen de buren bij haar voor raad. In slechte tijden noemden zij haar heks. De pastoor van Kalken had haar al langer in het vizier: een vrouw die genas zonder te bidden, was een vrouw die haar macht van elders haalde.

Op een junimorgen kwamen de mannen van heer Charles van Zuylen, heer van Laarne, haar halen. Zij werd naar het kasteel gebracht, naar de vierkanten toren die diende als verhoorkamer. Wat daar gebeurde, staat in de rechtsarchieven: zij werd ondervraagd, gepijnigd, en dwongen haar namen te noemen. Maeyken noemde namen. Op 16 augustus 1607 werd zij verbrand.

Na Maeyken kwamen de anderen. Passchijne en Joosyne werden op 11 september naar de brandstapel geleid. Zij hadden onder dwang verklaard dat zij de sabbat hadden bijgewoond — een bijeenkomst van heksen op een open veld bij maanlicht, waar de duivel verscheen in de gedaante van een zwarte bok. De rechters noteerden elk woord en vroegen om meer namen.

Janne Callens was vroedvrouw. Zij had honderden kinderen ter wereld geholpen in Kalken en omstreken, en haar handen hadden meer levens gered dan de gebeden van welke priester ook. Maar een vroedvrouw die wist waar leven begon, wist ook waar het eindigde — en dat maakte haar verdacht. Zij werd opgepakt in Assenede en naar Laarne gebracht. De onderzoekers vonden twee duivelsmerken op haar lichaam, zeiden zij. Op 2 oktober 1607 werd Janne Callens levend verbrand, samen met Willemijne Sveermans.

In totaal werden in de zomer en herfst van 1607 ten minste vijf vrouwen geëxecuteerd. Allen waren ouder dan vijftig. Allen waren arm. Allen kenden kruiden of hadden de reputatie vreemd te zijn in een dorp waar vreemd zijn een doodvonnis kon betekenen.

De executies vonden plaats op het kruispunt van de Ascopstraat en de Heirweg, waar de galg van Laarne stond. Het was een open plek, zichtbaar vanaf de velden, zodat iedereen het kon zien — en onthouden. De rook dreef over het dorp, en de stank van brandend vlees drong door tot in de huizen die het dichtst bij het kruispunt stonden. Niemand protesteerde. Wie protesteerde, werd de volgende naam op de lijst.

De processen stopten in 1608, niet omdat de rechters inzagen dat zij onschuldigen vermoordden, maar omdat er niemand meer te beschuldigen viel. Het dorp was stil geworden. De kruidenvrouwen waren dood of gevlucht. De buurvrouwen hielden hun mond. De pastoor preekte over de overwinning op het kwaad, en de smid begroef een tweede kind dat dezelfde winter stierf — maar daar sprak niemand meer over.

In 2004 richtte Vera Bertin het Heksengilde van Laarne op om de slachtoffers te herdenken. Er is nu een Heksenpad, een wandelroute van twintig kilometer die langs de huizen van de beschuldigden voert en langs de plek waar zij stierven. De route begint in Kalken, aan het kanaal, langs een pad met de kruiden die de vrouwen kenden — dezelfde kruiden waarvoor zij op de brandstapel zijn gezet.