De Finkenherd van Quedlinburg

In de winter van 918 stierf koning Konrad I van Oost-Franken. Op zijn sterfbed, zo vertelt de overlevering, liet hij zijn broer Eberhard bij zich komen en gaf hem een opdracht die tegen alle familietrots inging: breng de rijksinsigniën — de heilige lans, de kroon, de mantel — naar hertog Heinrich van Saksen. Alleen hij, zei Konrad, kan de Franken en de Saksen bijeenhouden.

De gezanten reisden in het voorjaar van 919 noordwaarts, naar de burcht op de Quedlinburgse rots. Ze vonden de hertog niet in de zaal en niet aan tafel. Beneden aan de voet van de berg, in het struikgewas waar de vinken neerstrijken, stond hij tussen zijn slaghouten en netten. Hij was aan het vogelen, zoals elke edelman van zijn tijd deed wanneer het jaargetijde het toeliet.

Zo trad de plechtigste boodschap van het rijk een man tegemoet met vogellijm aan zijn vingers. De gezanten knielden in het natte gras en boden hem de kroon aan. Heinrich hoorde hen aan met het net nog in de hand, zegt de sage, en toen hij het losliet vlogen de vinken op.

De verheffing zelf vond plaats te Fritzlar, in mei 919, waar de groten van Franken en Saksen hem tot koning uitriepen. Toen aartsbisschop Heriger van Mainz hem de zalving en de kerkelijke kroning aanbood, weigerde Heinrich. Hij achtte zich die eer niet waardig, zei hij; het volstond dat men hem koning noemde door de gunst van God en de keuze van de groten. Hij was de enige koning van zijn eeuw die de heilige olie liet staan.

Wat volgde gaf hem gelijk. Heinrich bracht de weerspannige hertogen van Zwaben en Beieren tot gehoorzaamheid zonder hen te vernederen, sloot in 926 een negenjarige wapenstilstand met de Hongaren en gebruikte die jaren om burchten te bouwen en ruiters op te leiden. In 933 versloeg hij de Hongaarse ruiterlegers bij Riade aan de Unstrut.

Quedlinburg bleef zijn hart. De burcht op de berg werd koningspalts; hier vierde hij Pasen, hier ontving hij gezanten. Toen hij in 936 te Memleben stierf, brachten ze hem terug naar de berg. Zijn zoon Otto I liet de palts uitgroeien tot een van de belangrijkste plaatsen van het rijk, en koningin Mathilde stichtte er het vrouwenstift dat eeuwenlang door dochters uit het keizershuis werd geleid. In de crypte van de Stiftskirche St. Servatii liggen de graven van de koning en van Mathilde nog altijd naast elkaar.

De eerlijkheid gebiedt te zeggen dat geen tijdgenoot iets over vogelnetten schreef. Widukind van Corvey, de Saksische monnik die rond 968 de daden van zijn volk optekende, beschrijft hoe Eberhard de insigniën overdroeg en hoe Heinrich de zalving afwees — maar over vinken, netten of een herd zwijgt hij volledig. De bijnaam «der Vogler» duikt pas in de twaalfde eeuw op, en het verhaal van de vogelende hertog staat voor het eerst in de Pöhlder annalen, ruim twee eeuwen na de feiten.

Wat een geleerde uitleg van een oude bijnaam kan zijn geweest, groeide uit tot het bekendste beeld van de vroege Duitse geschiedenis. In 1835 goot de Weense dichter Johann Nepomuk Vogl het in een ballade, «Herr Heinrich saß am Vogelherd», en toen Carl Loewe er een jaar later muziek bij schreef, zong half Duitsland het lied. Het pleintje in Quedlinburg kreeg zijn naam, en op een gedenkplaat kan men er vandaag alle strofen nalezen.

Ook het huisje zelf spreekt een andere taal dan de sage. Het smalle vakwerkpand aan de Finkenherd stamt uit de zestiende eeuw, zeshonderd jaar na Heinrich; vandaag herbergt het ruimtes van de Feininger-galerie, en in de aangrenzende huizen schenkt men koffie. Toch blijft het pleintje kloppen. Wie er in de schaduw van de burchtberg staat, begrijpt waarom mensen juist deze plek kozen: een rijk dat niet in een troonzaal begint maar in het struikgewas, bij een man die eerst zijn netten moest opbergen.