De graaf van Gleichen

De burcht Gleichen wordt in 1034 in de annalen van het klooster Reinhardsbrunn voor het eerst als Gliche vermeld. Zij rijst zo’n honderd meter boven de door Gera en Apfelstädt gevormde vlakte uit en beheerste ooit een stuk van de Via Regia, de oude verre handelsweg waarlangs nu de snelweg loopt. Haar naam leiden sommigen af van het Keltische glich voor rots; anderen vertellen dat een bliksem alle drie de burchten op hetzelfde uur in brand zette.

Al in 1088 werd de berg belegerd, toen Saksische edelen tegen keizer Hendrik IV in opstand kwamen, en een uitval op kerstavond doorbrak de belegeringsring. Van die oudste burcht bleef niets bewaard, want in 1231 stak een blikseminslag de burcht in brand. Telkens weer werd zij verwoest en herbouwd, tot elf bouwfasen haar muren op elkaar stapelden.

In 1130 gaf het aartsbisdom Mainz de burcht in leen aan de graven van Tonna, en sinds 1162 noemde het geslacht zich naar haar graven van Gleichen. Eeuwenlang lagen zij overhoop met de Thüringse landgraven en met de stad Erfurt, waarvan zij de schutsvoogden waren. In 1631 stierf het gravenhuis uit, de burcht verviel, en vandaag behoort de ruïne toe aan de Stiftung Thüringer Schlösser und Gärten; haar bergfried staat als uitkijktoren open, van waaraf men de Mühlburg en de Wachsenburg boven de vlakte ziet liggen.

Rond 1600 verhuisden de graven geheel naar Ohrdruf, en de burcht diende voortaan enkel nog als ambtszetel en gevangenis, tot zij langzaam tot ruïne verviel. In 1806 wilden Franse troepen haar opblazen om bouwsteen te winnen, maar de Erfurtse hoogleraar Placidus Muth bepleitte bij Napoleon persoonlijk haar behoud. In 1817 kocht de Pruisische generaal von Müffling de ruïne voor achthonderd taler en liet enkele trappen herstellen, voordat wandelverenigingen in de late negentiende eeuw met de beveiliging begonnen.

De sage vertelt over een graaf van Gleichen, die men nu eens Ernst, dan weer Ludwig noemt. Omstreeks 1227 trekt hij met landgraaf Lodewijk IV van Thüringen op kruistocht en laat zijn gemalin met twee kinderen achter. In het Morgenland raakt hij in gevangenschap en moet hij vele jaren als slaaf van de sultan werken, terwijl thuis iedereen hem voor dood houdt.

Sommige versies plaatsen het verhaal in de kruistocht van keizer Frederik II, waarvoor in 1227 ook landgraaf Lodewijk IV van Thüringen uittrok, die nog in datzelfde jaar in Italië stierf. De graaf echter valt in handen van een sultan en moet op diens wijnberg zware arbeid verrichten, zonder hoop op losgeld of terugkeer. Pas de genegenheid van de sultansdochter, die hem heimelijk spijs en troost brengt, keert zijn lot.

De dochter van de sultan, in latere versies Melechsala genoemd, wordt verliefd op de gevangene. Zij belooft hem te bevrijden als hij haar meeneemt en tot vrouw neemt; dat hij al getrouwd is, deert haar niet. Per schip vluchten beiden, landen behouden in Venetië, en de graaf haast zich naar Rome. De paus doopt de sultansdochter en geeft toestemming voor een tweede huwelijk.

Bij de terugkeer naar de burcht Gleichen ontmoeten de twee vrouwen elkaar aan de voet van de berg, op de plek die men Freudenthal noemt. Zij verdragen elkaar uitstekend, delen met de graaf het bed en na de dood het graf. De weg die de Saraceense gemalin naar verluidt liet plaveien, heet tot op vandaag de Türkenweg.

Als getuige van het dubbelhuwelijk geldt een grafplaat in de dom van Erfurt, die een ridder tussen twee vrouwen toont. In werkelijkheid behoort zij toe aan graaf Lambert II van Gleichen, die na de dood van zijn eerste gemalin Ottilia een tweede maal huwde. Uit deze steen en een breed bed, dat men bezoekers in de jonkerkamer van de burcht toonde, maakte een latere tijd het vermeende bewijs van de sage.

In 1539 beriep landgraaf Filips van Hessen zich op het verhaal om zijn tweede huwelijk naast het eerste te rechtvaardigen, en wendde zich daarmee tot Luther. Zo werd uit een burchtsage een politieke kwestie die de Reformatie in verlegenheid bracht. In het stadhuis van Erfurt schiep de negentiende eeuw later een hele reeks muurschilderingen bij het verhaal.

Al in de zestiende eeuw lieten de graven van Gleichen voor hun feestzaal op slot Ehrenstein een wandtapijt weven, dat de sage in acht taferelen vertelt. Toen het kostbare stuk later beschadigd raakte, beoordeelde Goethes zwager Vulpius het en liet de nog herkenbare velden natekenen. Voor Schuberts opera schreef Eduard von Bauernfeld het libretto, en nog in 2006 ging in Mühlberg, met zicht op de Drei Gleichen, een musical over de graaf in première.

Ook de literatuur nam de stof op: Johann Karl August Musäus vertelde ze in 1786 als Melechsala, Goethe zinspeelde erop in zijn toneelstuk Stella, de gebroeders Grimm namen ze op in hun Deutsche Sagen, en Ludwig Bechstein verzamelde de hele sagenkring van de drie Gleichen. Franz Schubert begon in 1827 een opera die onvoltooid bleef, en Moritz von Schwind legde in 1864 de terugkeer van de graaf op het doek vast. Zo leeft de sage van de graaf met twee vrouwen voort, terwijl boven op de berg de muren langzaam verweren.