De Loreley

Tussen Sankt Goar en Sankt Goarshausen doet de Rijn iets wat hij nergens anders doet. De rivier, elders breed en traag, wordt hier samengeperst tussen steile leisteenwanden tot amper honderdderdig meter breed, en tegelijk duikt hij naar zijn diepste punt: meer dan twintig meter. Wat er gebeurt is eenvoudige natuurkunde met dodelijke gevolgen. Het water versnelt, botst tegen de bocht, en onder de spiegel liggen zeven riffen waar de stroom omheen kolkt. Eeuwenlang was dit het gevaarlijkste stuk vaarwater tussen Bazel en de zee.

De schippers van de Rijn kenden de plek en vreesden ze. Ze wisten dat je hier niet omhoog mocht kijken, dat je je ogen op het water moest houden, dat je moest luisteren naar de man op de voorplecht die de riffen aanwees. En ze wisten iets nog vreemders: de rots kaatst geluid terug. Roep je onder de wand, dan antwoordt de rots, soms tot zevenmaal toe. Een stem die niet van jou is en toch de jouwe, die van boven komt terwijl er niemand staat.

Zo ontstond het verhaal. Boven op de rots, zeiden ze, zit een jonkvrouw. Ze heeft haar dat goud is als het late licht op het water, en ze kamt het met een gouden kam terwijl ze zingt. Haar lied is niet luid; het is nauwelijks meer dan het geluid van de rivier zelf, maar wie het hoort kan niets anders meer horen.

De schipper beneden hoort het en heft zijn hoofd. Dat is de hele val. Hij kijkt omhoog naar het goud en het gezang, en zijn handen vergeten het roer. Zijn boot draait de bocht in zonder stuur, de stroom pakt hem, en het rif onder het water doet de rest. Zo verging schip na schip, en telkens vertelde men hetzelfde: hij had haar gezien, hij had geluisterd, hij had niet meer naar beneden gekeken.

In de oudste versie is de Loreley zelf geen wraakzuchtig wezen. Ze weet niet eens wat ze aanricht. Ze zit daar, kamt haar haar, zingt zoals een mens zingt die alleen is, en beneden sterven mannen om iets wat zij niet bedoelde. Dat is wat de sage zo hardnekkig maakt: de schoonheid heeft geen schuld en de dood komt toch.

De naam Loreley is ouder dan het verhaal. Hij bestaat uit twee delen: ley, een oud Rijnlands woord voor rots of lei, en lureln, Middelhoogduits voor murmelen of fluisteren. De fluisterende rots dus, genoemd naar de echo. Van die echo tot een zingende vrouw is maar een kleine stap voor wie hier eeuwenlang voer.

Toch is de jonkvrouw zelf jong. In 1801 schreef Clemens Brentano de ballade Zu Bacharach am Rheine, over een schone Lore Lay die zoveel mannen betoverde dat men haar voor een heks hield en naar het klooster stuurde; onderweg klom ze de rots op en stortte zich in de Rijn. Brentano vond haar uit. Vervolgens namen anderen haar over, en in 1824 schreef Heinrich Heine de regels die iedereen kent: hij weet niet wat het betekent dat hij zo droevig is, maar een sprookje van vroeger wil hem niet uit het hoofd.

Heine’s gedicht werd op muziek gezet en gezongen tot het volksbezit werd, zo grondig dat men in de negentiende eeuw geloofde dat het al eeuwen bestond. Vandaag staat er een uitkijkplateau boven op de rots en vaart de scheepvaart er veilig langs, geleid door lichtseinen die de bocht regelen. Het gevaar is weg. Het lied is gebleven.