De Witte Vrouw van Orlamünde

De stad Orlamünde is oud. Al in 1039 wordt zij in een oorkonde genoemd, en haar oorsprong is de grensburcht die in de elfde eeuw op de bergkam verrees en de stamzetel werd van de graven van Orlamünde. Van 1112 tot 1365 leverden de Askaniërs deze graven, onder wie Albrecht de Beer. Al in 1194 is de Saalemolen bekend, de oudste molen aan de midden-Saale, en in 1344 kreeg de plaats stadsrecht. De burcht beheerste het dal, maar al in de vijftiende eeuw werd zij verlaten en diende de inwoners als steengroeve.

Alleen de Kemenate bleef bewaard, de kern van het complex. Zij behoorde tot de machtigste breedwoontorens van Thüringen en versperde de hele rug van de berg, de voornaamste aanvalszijde. Het zware torenblok heeft slechts smalle lichtspleten, en de ingang ligt op negenenhalve meter hoogte, een bouwvorm die teruggaat op strenge kastelen uit Zuid-Italië. Op de Ebstorfer wereldkaart van rond 1300 staat Orlamünde als enige Thüringse burcht ingetekend. Vandaag is de stad een van de kleinste van Thüringen, en wie naar de Kemenate klimt vindt een plek die nog altijd de wacht lijkt te houden.

Kunigunde, weduwe van graaf Otto van Orlamünde, was verliefd geworden op Albrecht de Schone, de zoon van de Neurenbergse burggraaf Frederik de Vierde. Albrecht liet haar weten dat hij haar zou huwen, als niet vier ogen in de weg stonden. Hij bedoelde zijn ouders, die zulk een verbintenis afwezen. Maar Kunigunde verstond de boodschap anders. Zij dacht aan haar beide kinderen, een meisje van twee en een jongen van drie jaar, en meende dat hun ogen tussen haar en het geluk in stonden.

In de berijmde kloosterkroniek van 1559 heet het dat zij zo betoverd was dat zij haar eigen kinderen met een naald in het hoofd stak en doodde. In de Orlamündse lezing verdrinkt zij de twee in de Kindelsbrunnen, een put iets onder de Kemenate, die allang geen water meer voert en toch tot op heden te vinden is. Toen Albrecht vernam wat er gebeurd was, verstootte hij haar. Kunigunde bedevaartte naar Rome en verkreeg de vergiffenis van de paus, op voorwaarde dat zij een klooster zou stichten en er intreden. Zo eindigde zij, zegt de sage, als abdis, maar haar daad bleef aan de berg kleven.

Vanuit Orlamünde trok de gestalte verder. Albrecht stamde uit het huis Hohenzollern, en zo werd Kunigunde de Witte Vrouw van dat geslacht, een doodsbode die verschijnt voor het sterven van een familielid. Het bekendst werd de sage op de Plassenburg boven Kulmbach, waartoe ook het klooster Himmelkron behoort dat Kunigunde volgens de overlevering stichtte. Maar haar oorsprong voeren de kroniekschrijvers terug op de gravin van Orlamünde. Van de zestiende tot in de negentiende eeuw rijgen de berichten zich aaneen: in het Berlijnse stadsslot zowel als op de Frankische burchten wil men haar gezien hebben, meestal in witte sluier en altijd als teken van naderend onheil.

Historisch heeft het verhaal geen grond. De werkelijke Kunigunde van Orlamünde stierf aantoonbaar kinderloos, een kindermoord kan dus niet zijn gebeurd. Toch hield de sage stand, hardnekkiger dan enige oorkonde. Theodor Fontane liet zijn Effi Briest over de Witte Vrouw lezen en zich ervoor beangstigen, en in een andere roman laat hij een personage zeggen dat het de Orlamündse is en blijft. Zo keert de vrouw die op de berg boven de Saale haar kinderen verloor telkens terug, in steeds nieuwe sloten, rusteloos en stom.