De ezel van Sint-Maarten en de wijnstokken van Touraine

Rond 372, kort nadat de Tourangeaus hem tegen zijn zin tot bisschop hadden gekozen, trok Martinus zich terug aan de overkant van de Loire. In de kalkrotsen tegenover Tours ontstond een gemeenschap die Marmoutier ging heten, naar majus monasterium, het grote klooster. Tachtig broeders leefden er in grotten en houten hutten. Boven op de helling lagen de wijngaarden die vandaag Vouvray heten.

Bij een ronde langs die wijngaarden, wil de overlevering, bond de bisschop zijn ezel aan een stok en liep verder met de monniken. Het gesprek liep uit, zoals gesprekken met monniken plegen te doen, en pas toen het licht wegzakte kwam hij terug. Het dier had zich intussen niet verveeld: rij na rij had het de jonge ranken afgevreten, tot op de stronk. De wijnboeren waren radeloos, want wat daar was opgegeten, was de oogst van het volgende jaar.

Dat volgende jaar liep anders af dan gevreesd. Juist die kaalgevreten stokken droegen meer trossen dan alle andere, en zwaardere, en zoetere. De monniken herhaalden de proef, nu met het mes in plaats van met de tanden. Zo zou het snoeien van de wijnstok zijn uitgevonden — en zo graast er op menig etiket van de Loire nog een ezel.

Martinus stierf op 8 november 397 in Candes, waar de Vienne in de Loire loopt. Om het lichaam ontstond meteen ruzie: de mannen van Poitiers vonden dat hun bisdom er recht op had, de Tourangeaus dat hij bij zijn eigen kerk hoorde. Die laatsten wachtten tot de anderen sliepen, tilden het lichaam door een venster en voeren de Loire op naar Tours. Op 11 november werd hij begraven; daarom valt zijn feest op die dag en niet op zijn sterfdag.

Terwijl de boot langs de oevers gleed, zegt de legende, gingen in volle november de bloemen open. Aan dat beeld hangt de naam die het zachte weer rond 11 november in half Europa draagt: de zomer van Sint-Maarten. De volksverklaring gaat verder. Als jonge soldaat had Martinus bij de poort van Amiens de helft van zijn mantel weggegeven; nu maakt de hemel dat elk jaar goed, zodat wie in november buiten moet niet hoeft te bevriezen.

Het weerverschijnsel bestaat werkelijk: een korte terugkeer van zacht, helder weer in de late herfst, met temperaturen die in Frankrijk soms nog boven de twintig graden komen. Alleen komt het niet elk jaar en houdt het zich aan geen enkele datum. De heilige heeft er niets aan gedaan; hij heeft er zijn naam aan geleend.

Ook de gans hoort erbij. Martinus wilde geen bisschop worden en verborg zich, zegt de legende, in een ganzenhok; de dieren verrieden hem met hun gesnater en hij werd alsnog naar de kathedraal gebracht. Sindsdien eet men op zijn feest gans, en trekken kinderen van Vlaanderen tot het Rijnland met lampionnen door de straten.

Eerlijk is eerlijk: geen van deze drie verhalen staat in de oudste bronnen. Sulpicius Severus, die Martinus persoonlijk kende en rond 397 zijn leven beschreef, kent geen ezel, geen ganzenhok en geen bloeiende oever. Het zijn eeuwen jongere verklaringsverhalen. November was de slachtmaand en de dag van de pacht, de wijnstok werd al gesnoeid lang voordat iemand er een heilige bij haalde, en het zachte najaarsweer viel toevallig rond zijn feest.

Wat wel vaststaat is de rest. Rond 437 stond boven het graf een houten kapel, rond 470 liet bisschop Perpetuus er een grote basiliek bouwen, en Tours werd het belangrijkste bedevaartsoord van Frankenland. Na de Revolutie werd die kerk afgebroken; alleen de Tour Charlemagne en de Tour de l’Horloge bleven overeind. In 1860 vond men het graf terug, en tussen 1886 en 1902 bouwde Victor Laloux er de huidige basiliek Saint-Martin overheen.