De krokodil van Saint-Bertrand-de-Comminges

Voor het een dorp van tweehonderd zielen was, was deze plek een stad. De overlevering die Sint-Hieronymus doorgeeft, laat haar rond 72 voor onze tijd door Pompeius stichten, aan het einde van de oorlog tegen Sertorius; archeologen dateren haar eerder in de tijd van Augustus. Men noemde haar Lugdunum Convenarum, de heuvel van de Convenae, de bijeengebrachte volkeren van de Pyrenese voet. Als Romeinse kolonie van zowat tienduizend inwoners had zij haar tempel, haar thermen, haar markt en haar theater, en zag zelfs een vermaard balling voorbijkomen, Herodes Antipas, hierheen verbannen in het jaar 39.

Toen trok Rome zich terug. De stad ging Convenae heten, wat Commenae werd en daarna Comminges, en zij kwijnde langzaam weg. Ze herleeft aan het einde van de elfde eeuw dankzij één man: Bertrand de l’Isle, geboren omstreeks 1050, kanunnik en daarna bisschop van Comminges van 1083 tot 1123. Hij laat een romaanse kathedraal verrijzen op de puinen van het verbrande heiligdom, voorziet haar van een kloostergang en een kapittel van kanunniken, legt de heren de godsvrede op en verdedigt de armsten.

Zijn faam trekt de menigten aan. In de eeuw daarna heiligverklaard, geeft hij zijn naam aan de stad, die een gezochte halte wordt op de wegen naar Santiago de Compostela. Ook vandaag hoort Saint-Bertrand-de-Comminges bij de mooiste dorpen van Frankrijk, en nog altijd komen de pelgrims van de via Garona hier aan.

De legende zelf speelt zich af op de overgang van de elfde naar de twaalfde eeuw. Een monsterachtig beest leefde in de Garonne en verslond, zeggen de verhalen, de huwbare meisjes. De meest verontrustende versie schrijft het een wrede list toe: om zijn slachtoffers te lokken, bootste het het gejammer van een kind na, en de meisjes die het vermeende wichtje te hulp snelden, verdwenen in het water.

Tegen dat beest trok de bisschop op. Bertrand nam zwaard noch lans, maar enkel zijn herderlijke kromstaf. Hij daalde af tot in het hol van het gedierte en raakte zijn kop aan met de punt van zijn staf. Op datzelfde ogenblik werd het angstaanjagende beest zo mak als een lam. Het liet zich gewillig meevoeren, heel de weg lang, tot aan de drempel van de kathedraal, waar het morsdood neerviel. Men zette het op en hing het aan de pijler waar het nog hangt.

Zo voegt Bertrand zich bij de lange rij van heilige monsterdoders, die drakenbedwingers als Sint-Joris met zijn draak of Sint-Martha met de tarasque van Tarascon. Het overwonnen beest, slang, draak of krokodil, betekent er altijd hetzelfde: de zege van het geloof op de oude angsten. Dat het volk het dier verkeerd benoemde, is niet verwonderlijk, want in de middeleeuwen had hier niemand ooit een krokodil gezien.

Want een krokodil heeft de Garonne nooit gedragen. Het beest aan de pijler is een echte Nijlkrokodil, en zijn geschiedenis is prozaischer dan de legende. Zeer waarschijnlijk gaat het om een ex-voto: een pelgrim die heelhuids uit het Heilige Land of uit Jeruzalem terugkeerde, zou hem aan de kathedraal hebben geschonken om de heilige te danken voor de bescherming onderweg.

De gift is niet zo vreemd. Lang was de bedevaart zo gevaarlijk dat men zijn testament opstelde voor het vertrek, en een zeldzaam kadaver uit een ver land meebrengen was een manier om de hemel te bedanken. Kerken bewaren wel meer van zulke curiosa, walvisbeenderen of narwaltanden die men voor eenhoornhoorns aanzag. De herdersstaf van Sint-Bertrand, bewaard in de schatkamer, is juist uit een narwaltand gesneden die de legende voor eenhoorn hield.

De rest behoort aan de steen toe. Het renaissanceorgel van Jean de Mauléon verheft zijn zestien meter houtwerk, de kloostergang opent zijn galerijen op de berg, en de krokodil waakt nog altijd in de hoogte, rechts, dicht bij het grote orgelmeubel. De taalkundigen en de historici hebben hun uitleg; het dorp heeft zijn beest en zijn legende gehouden, en die komt men nog steeds opzoeken.