De Grosse Cloche van Bordeaux, de klok die gestraft werd

Het gebouw is ouder dan de klok. Het was de Porte Saint-Éloi, een van de poorten in de middeleeuwse muur die Bordeaux vanaf de dertiende eeuw omsloot. Wie uit het noorden kwam en op weg was naar Santiago de Compostela, verliet de stad hier; daarom heette de doorgang ook wel de Porte Saint-Jacques. Boven de pelgrims lagen de cellen van de stadsgevangenis.

In 1341 kreeg de poort de stadsklok, en daarmee veranderde alles. Het bouwwerk was geen verdedigingswerk meer maar een belfort, en een belfort was het bezit van de burgerij: niet van de koning, niet van de kerk. De jurade, de raad van kooplieden en wijnhandelaars die Bordeaux bestuurde, beschikte over de klok, en dus over de tijd van iedereen die haar kon horen.

Zij luidde voor het ban des vendanges, de dag waarop de wijnoogst mocht beginnen; geen wijnboer in de omtrek sneed een tros voordat de Grosse Cloche had gesproken. Zij luidde bij brand en bij hoogwater van de Garonne. Zij luidde wanneer de burgers samen moesten komen. En wie mensen bijeen kan roepen, kan hen ook in opstand roepen. Dat was precies wat een koning liever niet hoorde.

In 1548 kwam de gabelle naar de Guyenne, de zoutbelasting, in een streek die haar nooit had gekend. Er werd gefluisterd dat de ambtenaren van de koning wit zand door het zout mengden. In augustus trokken duizenden boeren, de Pitauds, van het platteland naar de stad. Op 21 augustus stonden zij in Bordeaux. De klokken werden geluid, en toen Tristan de Moneins, de luitenant van de koning, zonder escorte naar buiten kwam om te onderhandelen, sloeg de menigte hem dood.

De vergelding kwam in oktober. De connétable Anne de Montmorency reed met het koninklijke leger de stad binnen. Het parlement werd geschorst, de jurade ontbonden, de stedelijke vrijheden ingetrokken, en meer dan honderd Bordelais werden ter dood gebracht. En koning Hendrik II liet de klok uit de toren halen.

Dat laatste is wat de stad is blijven vertellen. Niet de doden, niet de opgeheven raad: de klok. Zij werd afgehangen, gebroken en weggevoerd, en dertien jaar lang was er boven de rue Saint-James niets meer te horen. Geen oogstdag, geen brandalarm, geen vergadering. In de volksmond heet het dat de klok zelf gestraft werd voor wat de mensen hadden gedaan, alsof brons schuld kon dragen. In 1561 kreeg Bordeaux haar terug, en men zegt dat de mensen huilden toen zij weer sloeg.

De klok die er vandaag hangt, is niet die van 1548. Na de branden die de torens tweemaal uitholden, goot klokkengieter Turmeau in juni 1775 een nieuwe: ruim zevenduizend kilo brons, iets meer dan twee meter hoog en even breed. Bij haar doop kreeg zij de naam Armande-Louise.

Bovenop draait een verguld beest als windwijzer: een luipaard, de leeuw van de Engelse koningen die drie eeuwen lang over Guyenne heersten en van Bordeaux een wijnhaven maakten. Op de gevel eronder dragen de wapenschilden van de stad de herinnering aan de jurade, en de leeuw keert daar terug in het schild zelf. Armande-Louise luidt nog maar een handvol keer per jaar: op nieuwjaarsdag, op 8 mei, op 14 juli, op de dag van de bevrijding van de stad en op 11 november.

Beneden buigt de Garonne in een halve maan om de kaden heen. Dat is de Port de la Lune, de maanhaven, waarlangs de wijn van Bordeaux eeuwenlang de wereld in ging en die sinds 2007 in haar geheel op de werelderfgoedlijst van UNESCO staat. Wie op zo’n zeldzame dag toevallig in de rue Saint-James staat wanneer het brons losbarst, hoort meer dan een toeristische bezienswaardigheid. Hij hoort een klok die ooit werd weggevoerd omdat zij te goed kon spreken.