Het hart van Anna van Bretagne in Nantes

Anna van Bretagne werd in 1477 in Nantes geboren, in het kasteel van de hertogen van Bretagne, als dochter van hertog Frans II. Bij zijn dood in 1488 was zij elf en erfgename van een hertogdom waar de Franse kroon al generaties aan trok. Zij trouwde in 1491 met Karel VIII en na diens dood in 1499 met Lodewijk XII: tweemaal koningin van Frankrijk, en al die tijd in eigen naam hertogin van Bretagne.

In haar testament liet zij haar lichaam verdelen — de dilaceratio corporis, een voorrecht van het Franse koningshuis: ingewanden, hart en gebeente kregen elk hun eigen graf en hun eigen plechtigheid. Het lichaam ging naar de koninklijke basiliek van Saint-Denis. Het hart ging naar Nantes. Kanselier Philippe de Montauban verzegelde de gouden houder en bracht hem in een stoet westwaarts uit Blois, een reis van weken. De houder zat in drie kisten: eerst lood, dan ijzer met een slot, dan opnieuw lood, zonder slot, met twee handvatten en acht hermelijnen in reliëf. Op 19 maart 1514 werd hij in de kerk van de Carmelieten van Nantes bijgezet, aan het hoofdeinde van het grafmonument dat Anna zelf voor haar vader en moeder had laten maken.

Het schrijn is een ovale gouden doos van twee schelpen, verbonden door een scharnier, geguillocheerd en met de beitel mat gemaakt, 470 gram zwaar, omrand met een gouden koord en bekroond door een kroontje met negen lelies en negen hermelijnen. Rondom loopt een Frans gedicht in gouden letters op groen, blauw en rood email. Het begint: «En ce petit vaisseau de fin or pur et munde repose ung plus grand cueur que oncque dame eut au munde» — in dit kleine vat van zuiver goud rust een groter hart dan ooit een vrouw ter wereld bezat. Verderop staat wie zij was: Anna, in Frankrijk tweemaal koningin, hertogin der Bretoenen.

Wat erin zat, is er niet meer. In 1727 liet burgemeester Gérard Mellier het graf openen, uit vrees dat de monniken het goud hadden omgesmolten. Het goud lag er nog; de doos was leeg, het hart vermoedelijk vergaan. Op 25 december 1793 werd de houder opnieuw opgegraven, geleegd en in beslag genomen voor de munt van Nantes, waar hij tot baar goud verwerkt had moeten worden. Iemand herkende hem als een «monument van wetenschappen en kunsten», en hij werd gespaard. Via het penningkabinet in Parijs kwam hij in 1819 naar Nantes terug, in 1886 naar het oudheidkundig museum van het Oratoire, en sinds 1896 hoort hij bij het museum Dobrée.

In de nacht van 13 op 14 april 2018 werd het schrijn daar gestolen, samen met een verguld beeld en ongeveer vijftig middeleeuwse gouden munten. Het alarm ging om half vier; de diefstal werd pas bij de opening om negen uur vastgesteld. Er volgde een week van openbare paniek, met oproepen aan de daders om het goud niet te versmelten. Op 21 april vond de politie alles begraven terug in een bosje bij Saint-Marc-sur-Mer, naast Saint-Nazaire; in september ging het schrijn naar het museum terug.

Wat het hart betekent, reikt verder dan wat het bewijst. Anna was de laatste die als hertogin werkelijk over Bretagne regeerde; met haar huwelijken kwam het hertogdom onder Franse voogdij, al werd de vereniging met Frankrijk pas in 1532 formeel bezegeld, achttien jaar na haar dood. Dat het hart naar huis moest, was in haar tijd vooral vroomheid en familietrouw; pas veel later werd het gelezen als een politiek gebaar. Nantes zelf hoort sinds een decreet uit 1941 en een indeling uit 1956 bestuurlijk niet meer bij de regio Bretagne. Peilingen in Loire-Atlantique geven al jaren wisselende maar vaak ruime meerderheden voor hereniging; in 2023 vroeg de stad Nantes formeel om een referendum. De hertogin ligt in Saint-Denis. Haar hart bleef in Nantes, ook toen er niets meer van over was.