Het duivelbossie van Broekland

Het duivelbossie lag buiten het dorp, achter de boerderijen, ongeveer halverwege op weg naar het midden van het broek. Van buitenaf was het een bosje als alle andere, een donkere plek tussen de weilanden. Maar de Sallanders wisten beter: dat bosje was niet pluis. Men ging er niet spelen, men zocht er geen hout, en wie verstandig was liet het links liggen.

De sage die eraan verbonden is, werd opgetekend door A. Guldemond in zijn Sagen en legenden van Salland uit 1988. Een boerenzoon uit de buurt trok zich van de waarschuwingen niets aan en ging het bosje in. Wat hij daar zag of hoorde, heeft niemand ooit vernomen. Toen hij eruit kwam, sprak hij geen woord meer, en hij zou nooit meer een woord spreken zolang hij leefde.

Het is een korte sage, zonder duivel die zich laat zien en zonder verklaring. Juist dat maakt haar zo Sallands: geen spektakel, maar een stille schrik en een plek die je maar beter kunt mijden. Het zwijgen van de jongen is de hele straf, en de hele boodschap. Wie het duivelbossie tartte, verloor iets wat niet terugkwam.

Toen die sage rondging, bestond Broekland als dorp nog niet. Tot in de twintigste eeuw was het niet meer dan een strook laag land met een handvol boerderijen, omzoomd door meidoornhagen en houtsingels, kerkelijk verdeeld en bestuurlijk lang onder de gemeente Wijhe gerekend, waaronder ook Guldemond het optekende. Wie hier woonde, woonde tussen de akkers, ver van de kerktoren, met bosjes en sloten als naaste buren. In zo’n landschap krijgt een donker bos vanzelf een naam en een verhaal.

De omslag kwam in 1911. In dat jaar werd de rooms-katholieke parochie Broekland afgesplitst van die van Boerhaar. Naar een ontwerp van de architect Hermanus Kroes verrees een kerk, en in 1912 werd de Marcellinuskerk ingewijd. Rond dat gebouw groeide in enkele jaren het dorp. Een boer met ondernemerszin bouwde nog in 1911 een kruidenierswinkel met café pal naast de geplande kerk, en recht tegenover verrees een winkel met koffiehuis.

De geschiedenis van die overgang is vastgelegd door Anton Bouwhuis in Broekland, Van boerschap naar kerkdorp uit 1988, hetzelfde jaar waarin Guldemond de sagen bundelde. Van boerschap naar kerkdorp, die vier woorden vatten Broekland samen: eerst verspreide boeren op nat land, daarna een dorp met een middelpunt. Het duivelbossie hoort bij de eerste wereld, die van vóór de kerk.

Broekland kende niet alleen vervloekte plekken. Bij de Wezenburg, even buiten het dorp, stond een heilige eik waarheen men op bedevaart trok. Van die boom werd verteld dat hij reageerde op de eed van een moordenaar, alsof het hout zelf de waarheid kende. Ook dat verhaal staat bij Guldemond, en al eerder bij J. W. R. Sinninghe in zijn Overijsselsch sagenboek van 1936. Zo droeg hetzelfde stukje Salland tegelijk een gewijde boom en een gemeden bos.

Het zijn deze verzamelaars, Sinninghe in de jaren dertig en Guldemond in 1988, aan wie we danken dat de Broeklandse sagen niet met de laatste vertellers verdwenen. Ze schreven op wat de boeren elkaar bij de haard doorgaven, in de tijd dat het broek nog niet was drooggelegd en de bosjes nog dicht bij de deur stonden.

Vandaag is Broekland een levendig kerkdorp van ruim twaalfhonderd inwoners, met een school, een sporthal en dorpsfeesten die tot ver buiten Salland bekend zijn. Het natte land is ontgonnen, de meidoornhagen zijn grotendeels verdwenen, en van het duivelbossie wijst niemand nog de precieze plek aan. Maar de sage bleef, kort en onverbiddelijk. Een jongen ging een bos in dat niet pluis was, en kwam eruit zonder ooit nog een woord te zeggen.