De Duivelsgracht van Gorinchem

Juli 1573, na de Spaanse belegering van Gorinchem (1572) was de stad ondervoed, ondervolkt, kwetsbaar. Op 27 juli verscheen op de stadsmarkt een vreemde heer in zwart met één gele kleurogen-vlek. Hij sprak met de stadsbaljuw Adriaan van Boetzelaer: «Ik graaf voor de stad een nieuwe gracht, twee kilometer lang, van de Linge tot de Linge, in één nacht voor zonsopgang. Mijn prijs: de eerste ziel die de gracht oversteekt op de eerste ochtend.» Van Boetzelaer wist meteen wie. Hij stemde in. Hij riep diezelfde middag de wachters bij elkaar: «Wij houden iedereen weg van de zuidkant tot na de eerste hanenkraai. De haan kraait om vier uur, dan is het nog donker; de duivel moet stoppen want zonsopgang. De gracht blijft één meter voor de Linge open.»

27 juli 1573, één uur ’s nachts, begon zandverschuiving ten zuiden van Gorinchem. De duivel groef — geluidloos, met één schop die niemand zag, vier meter per minuut. Tegen drie uur lag een sloot van 800 meter open. Hij was nog 30 meter van de Linge. Op de Gorinchemse hoofdtoren had Van Boetzelaer een hanenkooi geplaatst met de oude stadshaan Krantebek (12 jaar). Tegen drie uur viel een fakkel van de wachter op het hooi naast Krantebek. De haan schrok, kraaide. Het was kwart over drie, een uur te vroeg. Maar de duivel rekende dagelijks: hanenkraai = ochtend = stop. Hij liet de schop in het zand vallen, vluchtte zuidwaarts. Bij zonsopgang vond Van Boetzelaer de gracht onafgemaakt. De duivel kwam niet terug; de afspraak gold alleen voor één nacht. Geen ziel werd opgehaald. De Duivelsgracht ligt sinds 1573 leeg, geen water want niet aan de Linge verbonden. Van Boetzelaer schonk de stadshaan Krantebek een gouden ring om de poot — bewaard in het Gorinchemse Stadsmuseum. Tradition: «Een duivel rekent op de haan; een wachter rekent op de duivel. Wie de fakkel laat vallen op de juiste plek, redt de stad. Van Boetzelaer heeft het arrangeeerd, niet toegegeven dat het gepland was.»