De dwaallichtjes van de Mookerheide

In het vroege voorjaar van 1574 trok Lodewijk van Nassau met een gehuurd leger de Lage Landen binnen, zo’n zesduizend man voetvolk en zeventienhonderd ruiters onder Christoffel van de Palts. Naast hem reed zijn jongste broer Hendrik, vierentwintig jaar oud. Het plan was groots: langs de oostoever van de Maas noordwaarts trekken, zich in de Betuwe bij Willem van Oranje voegen en zo het belegerde Leiden lucht geven. De Spanjaarden begrepen het gevaar en braken op 21 maart zelfs hun beleg van Leiden af om de broers de weg te versperren.

Bij Grave sloegen zij in allerijl een schipbrug over de Maas en staken ongezien over. Toen Lodewijk op 13 april Mook bereikte, stond de vijand al tussen hem en het noorden. De volgende ochtend barstte de strijd los op de heide boven het dorp. Het voetvolk hield aanvankelijk stand in de verschansingen, maar de Spaanse ruiterij gaf de doorslag. Ongeveer drieduizend man van het opstandige leger sneuvelden, tegen amper veertig aan Spaanse kant; wie kon vluchtte richting Gennep en werd bij honderden de moerassen in gedreven.

Onder de doden waren Lodewijk en Hendrik zelf. Hoe zij stierven, heeft nooit iemand kunnen vertellen. Hun lichamen werden niet geborgen; misschien verdwenen zij in een massagraf, misschien in het veen. Willem van Oranje verloor die dag twee broers en kreeg niet eens een graf om bij te rouwen.

De heide kwam de slag niet te boven, en de dorpen eromheen evenmin. Al snel vertelde men dat de zielen van de gesneuvelden geen rust vonden. Boven de moerassen aan de voet van de heuvels zagen de mensen in de donkere tijden van het jaar blauwe vlammetjes branden, dwaallichtjes, en wie er bij nacht voorbij moest, hoorde klagende stemmen uit de grond komen. Aan de Mortel in Mook werd daarom een kapelletje gebouwd voor Onze-Lieve-Vrouw van de Dwaallichtjes; pas toen, zegt de overlevering, doofden de lichtjes.

Er ging nog een tweede verhaal over de heide. De priester Henri Welters tekende in de negentiende eeuw op dat de Franse krijgskas van Lodewijk van Nassau tijdens de slag verborgen zou zijn bij de Riethorst, onder de rook van Middelaar. J.R.W. Sinninghe voegde er in zijn Limburgsch Sagenboek van 1938 details aan toe: Van Nassau liet de ijzeren kist begraven toen zijn huurlingen op de vlucht sloegen, en de mannen die de plek kenden, stikten in het moeras. Niemand durfde daarna te graven, want het geld was uit kerken en kloosters geroofd en de doden waakten erover.

Een stroper uit Groesbeek vond de kist toch, maar vergat dat een schatgraver zwijgen moet. «Ik heb ze in de hand!» riep hij verheugd. Meteen stond er een rood mannetje naast hem, de duivel zelf: «Ik heb ze met den tand.» De kist zonk weg in de aarde, dieper dan ooit.

De beroemdste zoeker was een vrouw uit Middelaar. Het verlangen naar de goudkist dreef haar tot waanzin: dag en nacht wroette zij met haar schop in de heidegrond, en omdat de kist haar leven beheerste, noemde iedereen haar Kiste Trui. Zij wist hoe het de stroper was vergaan en dacht dat de rode duivel wel zou wijken voor een geestelijke; keer op keer drong zij er bij de pastoor op aan om mee te komen graven. De kist werd nooit gevonden, en Trui bleef zoeken tot het einde.

Mook is haar niet vergeten. Op het Raadhuisplein staat haar beeld in brons, gemaakt door Peter Roovers, gebogen over haar schop. Het kapelletje aan de Mortel staat er ook nog, witgekalkt onder drie oude bomen; het huidige gebouwtje dateert van omstreeks 1890, raakte in de Tweede Wereldoorlog beschadigd en werd in 1947 hersteld.

En de broers? In de hervormde kerk van het naburige Heumen werd op 14 april 1891 een gedenkteken onthuld, geen graf maar een cenotaaf, want er was niets om te begraven. Erboven knielt een engel met de wapenspreuk van Lodewijk: liever dood dan overwonnen. Wie tegenwoordig in de aprilschemer over de Mookerheide loopt, ziet gewoon heide, zand en dennen. Maar de streek weet wel beter: wat hier nooit begraven raakte, is ook nooit helemaal gestorven.