De reuzin van Hillegersberg

Lang geleden, in de tijd van onze verre voorouders, zouden er reuzen in het lage land hebben gewoond. Onder hen leefde de reuzenmaagd van Hillegersberg, door de overlevering Hillegonda genoemd. Haar vader gaf haar een zware opdracht: zand halen van de Veluwe en het naar de Hollanden dragen, waar het de woeste golven van de zee moest bedwingen. Sommigen zeggen dat hij er een machtige burcht van wilde opwerpen, een bolwerk tegen de zeerovers. Karren en wagens kende men nog niet, en dus schepte zij het zand in haar voorschoot en droeg het zo, tocht na tocht, over het veen.

Op een van die tochten liep zij langs de Rotte. Daar hoorde zij haar schort met een luide scheur openbarsten, en het zand stortte omlaag, tussen twee poelen die men nu de Bergse Plassen noemt. Waar het neerkwam, rees een heuvel op in het vlakke veenland. Verschrikt sloeg de maagd op de vlucht, en niemand heeft haar daarna ooit nog teruggezien.

Toen men rond het jaar 1200 in de streek kerken begon te bouwen, koos men ook deze wonderlijk ontstane hoogte. Op de heuvel verrees een kerk, en aan de voet van haar toren groeide een dorp. Ter herinnering aan de reuzin heet die kerk tot op vandaag de Hillegondakerk, en het dorp dat eromheen ontstond draagt haar naam: Hillegersberg, de berg van Hillegonda. Op het oude wapen van de gemeente staat zij afgebeeld met haar gescheurde rok, terwijl het zand eruit glijdt.

De sage verklaart op haar eigen wijze iets wat werkelijk bestaat. De heuvel onder de kerk is een donk, een zandrug in het veen, opgeworpen uit stuifzand van drooggevallen rivierbeddingen aan het einde van de laatste ijstijd. Op zulke droge ruggen woonden al mensen lang voordat er van Holland sprake was: bij Hillegersberg zijn vuurstenen werktuigen gevonden, en later Romeins aardewerk, munten en zelfs een borstbeeld van keizer Hadrianus.

De naam van het dorp gaat waarschijnlijk niet terug op een reuzin, maar op Hildegard van Vlaanderen, de echtgenote van graaf Dirk II van Holland en West-Friesland. Hij bezat in de tiende eeuw dit Bergan, een oud woord voor een versterkte plaats. De oudste oorkonde die Hillegersberg noemt dateert uit 993; een akte uit 1028 spreekt van een schenking aan de kerk van Rotta. Zo staat de heuvel al aan het begin van de schriftelijke geschiedenis van de streek.

Op diezelfde donk verrees naast de kerk een burcht, Huis ten Berghe, voor het eerst genoemd in een oorkonde van 2 november 1269. Hier zou omstreeks 1350 Willem van Hildegaersberch geboren zijn, de eerste sprookspreker of rondtrekkende dichter van de Nederlanden, wiens verzen graaf Willem VI in 1409 in een boek kreeg aangeboden. De heuvel droeg dus niet alleen een kerk en een kasteel, maar ook de herinnering aan een van de vroegste dichters van het land.

Rust bracht die hoogte niet altijd. In 1426, tijdens de Hoekse en Kabeljauwse twisten, werden kerk en kasteel verwoest door de legers van Jacoba van Beieren. De burcht is nooit herbouwd; wat van de donjon overbleef, ligt nog altijd in een hoek van het kerkhof, een vierkante torenromp van ruim tien bij tien meter met muren van bijna anderhalve meter dik. Bij de herbouw van de kerk, omstreeks 1500, gebruikten de bouwers de gespaarde onderbouw van de oude toren opnieuw.

Nog eenmaal speelde de ruine een rol in de oorlog: in februari 1489, tijdens de Jonker Fransenoorlog, verschansten zich zevenhonderd Hoeken rond de kasteelruine en de kerk. Daarna werd het stiller. De Hillegondakerk bleef staan, met haar preekstoel uit 1631 en haar orgel uit 1830, terwijl om de heuvel heen het veen werd afgegraven. Uit die turfwinning ontstonden de Bergse Plassen, de twee watervlakten die het dorp vandaag zijn lommerrijke gezicht geven.

Eeuwenlang was Hillegersberg een zelfstandige gemeente. Pas op 1 augustus 1941 werd het door Rotterdam geannexeerd, en sindsdien mag het oude wapen met de reuzin officieel niet meer gevoerd worden. Toch leeft Hillegonda voort: in de naam van de kerk, in die van het dorp, en in het beeld van de vrouw met het gescheurde schort, die volgens de overlevering met een vracht zand de heuvel schiep waarop dit alles is gebouwd.