Het schaakbord van Zwartsluis

Zo vertelt men het in Zwartsluis. Op de schans lag een garnizoen, en garnizoensleven is wachten: wachten op aflossing, op soldij, op een vijand die meestal niet komt. Twee officieren hadden tegen de verveling een schaakspel in de wachtkamer staan. Op een kwade dag bogen zij zich over een partij die maar niet beslist wilde raken. Toren, loper, dame; zet na zet verdween de wereld buiten het bord. Dat de rondes niet werden gelopen, dat de schildwachten nergens op letten, dat het buiten de wallen verdacht stil geworden was, het drong niet tot hen door. Toen een van beiden eindelijk opkeek om schaak te zeggen, stond de vijand al binnen de poort. De schans was verloren zonder dat er een schot gevallen was. En Zwartsluis moest het weten ook: het kreeg het schaakbord in zijn wapen, een eeuwige herinnering aan de partij die een vesting kostte.

Wie denkt dat dit een verzinsel van gisteren is, vergist zich. Al in de achttiende eeuw voerde Zwartsluis het geschaakte wapen op zijn zegels, en de heraldische literatuur, van Van den Bergh in 1878 tot Sierksma in 1962, tekende de overlevering van de schakende officieren erbij op. Een oorkonde die het wapen ooit verleende, is niet bekend; het bord was er gewoon, zoals de sage er was.

Officieel werd het pas laat. Toen de Staten van Overijssel aan het einde van de negentiende eeuw een nieuwe vergaderzaal in Zwolle lieten bouwen, met in de ramen de wapens van alle gemeenten, moest Zwartsluis zijn wapen formeel laten bevestigen door de Hoge Raad van Adel. De omschrijving is de droogste poëzie die de heraldiek kent: geschaakt van zilver en keel in vijf rijen, iedere rij van vijf vakken. Welke vijand er over de wal kwam en in welk jaar, daarover zwijgt de sage. Juist dat zwijgen houdt haar in leven.

Zwartsluis dankt zijn bestaan aan een sluis die kort voor 1398 werd gelegd in de dam tussen het Zwarte Water en het Meppelerdiep. Het was een duikersluis, van boven gesloten, zodat schippers er met gestreken mast door een donker gat voeren; misschien komt daar de naam vandaan, al kan ook het bruine veenwater van het Zwarte Water zelf de doper geweest zijn. Rond de sluis groeide een nederzetting van schippers, zeilmakers en scheepstimmerlieden, die groot werd van de turf die uit de venen van de Kop van Overijssel en Drenthe naar de Zuiderzee voer.

Wie de sluis had, had de sleutel tussen noord en zuid, want ook de enige begaanbare zandwegen liepen hier. In 1521 probeerde hertog Karel van Gelre er een blokhuis te bouwen, wat Kampen en Hasselt nog wisten te verhinderen; in 1527 liet zijn overste Willem Waterman alsnog een bolwerk met een aarden omwalling aanleggen. Een jaar later ging Overijssel over naar keizer Karel V, en de Gelderse bezetting gaf zich zonder beleg over.

Haar grote tijd kreeg de schans in de Tachtigjarige Oorlog. Geuzenleider Diederik Sonoy bezette haar in 1580 en bouwde haar uit tot een heuse fortresse met vijf bolwerken en drie poorten, gericht op Hasselt, Vollenhove en Meppel. Datzelfde najaar, toen de Spaansgezinde stadhouder Rennenberg het beleg voor Steenwijk sloeg, stak de Staatse hopman Hans Stuper bij zijn aftocht de hele nederzetting in brand. Een nieuw Staats leger onder John Norris nam de schans daarna weer in, en een poging van Rennenberg om Zwartsluis te veroveren mislukte.

Een vesting is nooit af. In 1590 somde vestingbouwer Adriaan Anthonisz de gebreken op, van slechte wallen tot ontbrekende huisvesting voor het garnizoen. In 1649 sloeg een dijkdoorbraak de pas gebouwde stenen muur langs het Meppelerdiep tegen de grond. Telkens werd er hersteld, geklaagd en bezuinigd. In de Eerste Münsterse Oorlog van 1665 kwamen de troepen van bisschop Bernard von Galen dichtbij, maar Zwartsluis bereikten ze niet.

In het Rampjaar 1672 kwam de bisschop, die de Nederlanders Bommen Berend noemen, terug, en ditmaal wel. Zijn leger nam de schans zonder noemenswaardige moeite in; Staatse pogingen tot herovering liepen op niets uit, en tot de vrede van 1674 bleef Zwartsluis in Münsterse handen. Als de sage van de schakende officieren ooit ergens bij hoort, dan past zij nergens zo goed als bij die snelle, roemloze val. Maar de overlevering noemt geen jaartal en geen namen, en de geschiedschrijving geen schaakbord; sage en geschiedenis raken elkaar hier alleen in de spot.

Na 1674 had de schans haar tijd gehad. De werken werden verwaarloosd en gesloopt, en boven de grond bleef niets bewaard dan een deel van de omgrachting. Maar het bord bleef. Het stond op de zegels van de achttiende eeuw, het kwam in de ramen van de Statenzaal, en toen Zwartsluis in 2001 met Hasselt en Genemuiden opging in de gemeente Zwartewaterland, schoof het schaakbord gewoon mee in het nieuwe wapen. Wie vandaag over de Handelskade loopt, tussen de jachten en de oude werven, mag zelf kiezen wat hij gelooft. Maar in Zwartsluis weet men het zeker: wie hier op wacht staat, maakt zijn partij nooit af.