De toren van Surhuizum
Surhuizum is een onaanzienlijk dorp aan de zuidrand van de Friese Wouden. Zijn romaanse toren staat scheef en, naar de Surhuizumers menen, te licht. Toen die het in 1758 wilden verzwaren met aarde, werd de oogst om hen heen door de mist verziekt — want zij hadden een halve heideberg afgegraven en in de toren laten storten.
1 De scheve toren
De toren van Surhuizum was zes eeuwen oud toen de boeren rond 1758 vaststelden dat hij scheef stond. Twaalf graden, zeiden de timmerlieden uit Buitenpost. «En als hij één graad meer scheeft, valt hij om.» Het dorp kwam samen voor de herberg. Hoe redden zij hun toren?
De koster, die in zijn jeugd in Amsterdam had gewoond, sprak: «In Holland verzwaren ze hun fundamenten met zware stenen. Wij hebben geen zware stenen. Maar wij hebben aarde. Aarde uit de heide is zwaar.» Niemand wist beter. Het dorp besloot: ze zouden de Bergumer heide afgraven en de aarde in de toren storten, tot de toren weer recht stond.
2 De heide gaat in de toren
Twee weken lang trokken de Surhuizumer karren tussen de heide en het dorp. De heideberg zakte zienderogen. De toren werd langs de buitenzijde gevuld met aarde — want langs de binnenzijde paste het orgel niet meer toe. Dijken van veen werden om de toren gemetseld, en daarbinnen werd elke avond een nieuwe laag aarde gestort. De toren werd zwaarder. Of hij rechter werd, kon niemand zien, want de mist die opsteeg uit de pas afgegraven heide hing zo dik in het dorp dat men de toren nauwelijks meer zag.
De mist hield aan. Vier weken lang lag Surhuizum in een dichte witte deken. De boeren konden hun eigen koeien niet vinden. De rogge schimmelde op de stengel. De gerst rotte. Toen de mist eindelijk optrok — in de eerste week van september — was de oogst geheel verloren. En de toren? Die stond nog precies zo scheef als voorheen, doch nu omringd door drie meter aarde.
3 De heide kreeg gelijk
De Achtkarspelse boeren van Surhuizum hebben dat jaar ondergedoken. Het dorp at gort en gerookte vis tot aan Sint-Maarten. De aarde rond de toren werd in de winter, met spijt en spaden, weggehaald en teruggebracht naar de Bergumer heide. Toen de aarde terug was, brandde de heide weer mooi op de kachel en bevroor de mist niet meer in de oogsttijd.
De toren staat tot vandaag scheef in Surhuizum. Wie er voorbij komt, ziet hoe de Surhuizumer kinderen hem op gepaste afstand respecteren. Want, zeggen de oude boeren, «onze toren wil scheef staan. Ge moet niet doen alsof ge slimmer zijt dan een toren die acht eeuwen op zijn poten staat».
Vie FelineKattengedrag en vachtverzorging
Heimweer.be — Europees Erfgoed Bewaard
