Het verdronken Kreilerwoud

Creil hoort bij de gemeente Noordoostpolder en geldt als een van de jongste dorpen van Nederland. De grond eronder is nog jonger als bewoond land: tot 1942 lag hier water, de noordwesthoek van de oude Zuiderzee. Pas toen de Noordoostpolder was drooggevallen, begon de Directie van de Wieringermeer aan het ontwerp van de nieuwe dorpen, en vanaf 1953 kwam de eerste bebouwing van Creil uit de klei omhoog.

De naam is een erfstuk. Hij komt van een ouder dorpje Kreil of Creil, dat ooit aan de kust van de Zuiderzee lag, en dat dorpje was op zijn beurt vernoemd naar het Kreilerwoud, een bos dat lang voor de polders bestond. Zo draagt een nederzetting van na de oorlog een naam die teruggaat tot de vroege middeleeuwen, toen tussen West-Friesland en het latere Friesland nog uitgestrekte broekbossen groeiden.

De keuze was geen toeval. Wie in de twintigste eeuw nieuwe dorpen op een lege zeebodem moest dopen, greep terug op wat het water ooit had bedekt. De namen van de polder, Creil in de Noordoostpolder en Kreileroord in de Wieringermeer, houden samen de herinnering aan datzelfde verdwenen woud levend.

Het Kreilerwoud, ook Creiler Woud of Kreilse Bos genoemd, lag in een gebied dat nu deels het noordoosten van Noord-Holland is en deels onder het IJsselmeer en de Waddenzee ligt, ruwweg tussen Texel en Enkhuizen. Het was een veenbos met hoge bomen en dicht kreupelhout, en het gold als jachtgebied: in 1119 zou graaf Floris II van Holland er een grote jacht hebben gehouden.

De overlevering wil dat de zee het woud in een enkele noodlottige nacht opslokte. In de Allerheiligenvloed van 1 op 2 november 1170 brak de Noordzee door de kust, sloeg een geul door het veen en veegde het bos weg. Uit dat geweld werden de eilanden Wieringen en Texel geboren, en het zoete Almere begon te veranderen in de zoute Zuiderzee. Zo vertelt de sage het: een groen woud dat op een ochtend verdwenen was onder de golven.

De werkelijkheid is trager en niet minder ontzagwekkend. Onderzoekers hebben aangetoond dat het beeld van die ene alles verzwelgende nacht vooral uit de verbeelding van zestiende-eeuwse schrijvers stamt. Het echte woud werd tussen de twaalfde en de vijftiende eeuw beetje bij beetje afgekalfd en overspoeld, door stormvloed na stormvloed, tot er niets van over was dan de naam. De legende comprimeerde eeuwen van verlies tot een enkel dramatisch verhaal.

Toch is de verdronken grond geen verzinsel. Op de bodem van de Waddenzee en het IJsselmeer liggen nog altijd resten van dat oude landschap: begraven boomstronken, veenlagen en het spoor van bewoning die ooit boven water lag. Ook de Noordoostpolder is gewonnen op zulke verdronken grond; onder de akkers rond het oude eiland Schokland vonden archeologen de sporen van middeleeuwse nederzettingen die de zee had genomen.

Wie de polder droogmaalde, haalde dus geen maagdelijk land omhoog, maar een oude zeebodem waarin verdronken land verborgen lag. Op die bodem verrees Creil. Het dorp ligt niet letterlijk op de plek van het Kreilerwoud, dat verder westelijk lag, maar het draagt de naam als een daad van herinnering: nieuw land dat de naam van het verdwenen woud opnieuw boven water tilt.

Zo sluit de kring zich. Waar de zee eeuwenlang land had genomen, nam de mens in de twintigste eeuw land terug, en gaf hij de nieuwe dorpen de namen van wat verloren was gegaan. In Creil en Kreileroord leeft het Kreilerwoud voort, niet als bos, maar als woord: een groen gerucht in een landschap van klei, rechte sloten en wijde lucht.