Tanneke Sconyncx

Tanneke Sconyncx leefde in Tielt in een tijd waarin de stad een belangrijk handelscentrum was in West-Vlaanderen. De steile daken van de kerk torenden uit boven de huizen, en de markt bruiste van leven op marktkruizen. Maar voor veel inwoners was het leven zwaar – ziektes die niet begreëp werden, oogsten die mislukten zonder duidelijke reden, en kinderen die plotseling stierven aan raadselachtige kwalen.

Tanneke was een vrouw van middelbare leeftijd, waarschijnlijk zonder echte rijkdom, maar ook niet arm genoeg om heel afhankelijk te zijn van anderen. Zij kende zich nuttig te maken in de gemeenschap met haar kennis van kruiden en natuurlijke geneesmiddelen. Dit was in een tijd waarin de grens tussen medicijn en magie dun was, en waarin elke remedie verdacht kon worden gemaakt.

Als vrouw zonder machtige mannelijke beschermer was Tanneke kwetsbaar. Zij had geen vader, schoonzoon of broer wiens naam en aanzien haar konden verdedigen wanneer de vinger naar haar zou worden gewezen. Zij stond alleen, en alleen gelaten in tijden van paniek, kon betekenen dat je schuldig werd verklaard voordat je kon spreken.

De aantijging begon waarschijnlijk klein – een kind dat ziek werd, een koe die geen melk meer gaf, een mislukte oogst. Deze dingen gebeurden vaak en waren geen rariteit. Maar wanneer rampen zich opstapelden, zochten mensen naar antwoorden. Goden zagen hen niet, priesters konden niet helpen, dus – wie anders kon schuldig zijn? De geesten? Of nog erger: een heks die de duivel diende?

Tanneke kon zich hebben verdedigd met logica, maar logica is een zwak wapen tegen angst. Misschien had zij een kind genezing gegeven van koorts met een kruidenmengsel. Misschien had zij gekeken als iemand ongeluk kreeg – en was die blik geïnterpreteerd als een ”boze oog”. Misschien had zij gewoon het pech gehad in dezelfde plaats te zijn waar iets slechts gebeurde.

De heksenjacht was in volle gang in Europa. Honderden zogenaamde heksen werden gearresteerd, berecht en uitgevoerd. In Tielt en omgeving voelde men dezelfde paniek. En toen vielen de ogen op Tanneke Sconyncx. Niet omdat zij iets slechts had gedaan, maar omdat zij pastte bij wat men zocht: een vrouw alleen, iets anders, iemand zonder invloedrijke vrienden.

De rechtszaak tegen Tanneke volgde de gruwelijke patronen die in heel Europa werden gebruikt. Zij werd beschuldigd van het gesloten pact met de duivel, van het veroorzaken van schade aan mensen en dieren, van het bijwonen van heksensamenkomsten. De ”bewijzen” waren even absurd als verschrikkelijk: een vreemde vlek op haar lichaam (een ”duivelsmerk”), haar weigering om bepaalde vloeken uit te spreken, haar ”onnatuurlijke” kalmte wanneer zij werd beschuldigd.

De ondervragers gebruikten methoden die schrikbarend waren – deprivatie van slaap, voortdurende verhoren, en wanneer deze niet tot ”bekentenis” leidden, werd pijn overwogen. Veel vrouwen ’gestelden op deze punten en ”gaven toe” aan dingen die zij nooit hadden gedaan, eenvoudigweg omdat het menselijke geest onder dergelijke omstandigheden kan breken.

Tanneke’s zaak was niet uniek. Haar verhaal speelde zich af in dezelfde rechtszaal waar anderen voor haar waren beoordeeld, onder dezelfde noodlottige logica: zij was beschuldigd, dus zij was waarschijnlijk schuldig. Geen onschuldvermoeden beschermde haar. Geen advocaat trad voor haar op. Slechts haar eenzame woord tegen de woede van de menigte.

Of Tanneke Sconyncx werd ter dood veroordeeld, gevangen genomen of anderszins haar leven verloor onder het gewicht van deze beschuldigingen – haar specifieke eindbestemming is in de nevels van tijd verloren gegaan. Maar haar naam bleef, fluisterend doorheen generaties, een symbool van de verwoesting veroorzaakt door bijgeloof en bangheid.

De heksenvervolgingen in Vlaanderen – en overal in Europa – hebben honderden levens verwoest. De meeste slachtoffers waren vrouwen, velen van hen oud, arm, of anderszins marginaal in hun samenleving. Zij waren geen misdadigers, geen heksen in enige betekenis van het woord. Zij waren slachtoffers van hysterie, van systemen die macht concentreerden in handen die geen verantwoording hoefden af te leggen.

Het verhaal van Tanneke Sconyncx herinnert ons aan een kernwaarheid: dat angst, wanneer zij niet wordt gecontroleerd door rede en rechtvaardigheid, tot verschrikkelijk onrecht leidt. Haar naam leeft verder als getuigenis van de prijs van bijgeloof, van het gevaar van beschuldigingen zonder bewijs, en van de noodzaak om altijd, zelfs in onze eigen tijd, kritisch te blijven tegenover de krachten die macht uitoefenen in de naam van bescherming.