Arlette en de hertog van Normandië

Al voor de heerschappij van Willem was Falaise een van de verblijven van de hertogen van Normandië. De burcht, gebouwd op een spoor van leisteen boven de kloof van de Ante, behoort tot de eerste stenen kastelen van het gewest : opgravingen dateerden een eerste gemetselde ringmuur op het begin van de elfde eeuw. Hertog Robert, tweede zoon van Richard II, verbleef er graag toen hij nog slechts graaf van Hiémois was. Toen hij in 1027 hertog werd, hield hij Normandië met vaste hand, en het was in Falaise dat zijn hof zich verzamelde.

Van dat oudste kasteel is bijna niets zichtbaars overgebleven : de grote stenen donjons die men vandaag bewondert, zijn jonger. De eerste, een uitgestrekte vierkante paleisdonjon, werd omstreeks 1123 opgetrokken door Hendrik I Beauclerc, de jongste zoon van Willem. Zijn kleinzoon Hendrik II voegde er een tweede, kleinere en vrolijker donjon aan toe, waar hij de kerst van 1159 met Eleonora van Aquitanië doorbracht. En na de verovering van Normandië door de koning van Frankrijk in 1204 liet Filips Augustus er de Talbot-toren bij bouwen, een zware ronde toren die enkel verdediging was.

Het kasteel kende daarna de belegeringen van de Honderdjarige Oorlog, diende als steengroeve en herbergde nadien het college van de stad. Sinds 1840 beschermd als monument, vanaf 1864 van de ondergang gered, draagt het vandaag de naam kasteel Guillaume-le-Conquérant. In de noordoostelijke hoek van de grote donjon toont men nog een vertrek dat de overlevering, ten onrechte, de kamer van Arlette noemt.

Het verhaal dat men in Falaise vertelt is eenvoudig. Op een dag zag hertog Robert, van boven op zijn wallen, een meisje dat linnen waste aan de fontein, beneden het kasteel. Zij heette Arlette, of Herlève, en haar vader Fulbert was, zegt men, leerlooier te Falaise. De hertog werd op haar verliefd en wilde haar bij zich. Sommige lezingen voegen eraan toe dat zij weigerde het kasteel langs de achterdeur binnen te gaan, als een dienstmeid, en er alleen te paard opreed, door de grote poort, met opgeheven hoofd.

Arlette werd nooit de echtgenote van Robert. Zij werd zijn gezellin op de Deense wijze, een erkende verbintenis maar zonder kerkelijk huwelijk. Omstreeks 1027 of 1028 bracht zij in het kasteel van Falaise een zoon ter wereld : Willem. De hertog vertrok later op bedevaart naar Jeruzalem en stierf op de terugweg, in 1035, zonder zijn kind te hebben zien opgroeien. Voor zijn vertrek had hij de baronnen laten zweren de jonge Willem als erfgenaam te erkennen.

Hier hoort de eerlijkheid thuis. Arlette is geen loutere verzinsel : de Normandische kroniekschrijvers noemen haar dochter van Fulbert, en men weet dat zij daarna Herluin de Conteville huwde, bij wie zij andere kinderen kreeg, onder wie Odo, de latere bisschop van Bayeux. Zij werd omstreeks het midden van de eeuw in de abdij van Grestain begraven. Het leerlooiersambacht daarentegen berust misschien meer op anekdote dan op feit : sommige aanwijzingen geven haar familie eerder een burgerlijke stand dan die van een nederig ambachtsman.

Omdat zijn ouders niet gehuwd waren, werd Willem lang Willem de Bastaard genoemd, voor hij de Veroveraar werd. Het woog hem. Tijdens het beleg van Alençon, verhaalt men, dreven de belegerden met hem de spot door dierenhuiden op de wallen te slaan, om het ambacht van de familie van zijn moeder in herinnering te brengen. De belediging trof raak, en Willem vergat ze niet. Toch was het datzelfde kind van Falaise dat in 1066 het Kanaal overstak en koning van Engeland werd.

Van de legende heeft de stad iets tastbaars gemaakt. Aan de voet van de oude stad stroomt nog altijd de bron die men de fontein van Arlette noemt, naar het meisje bij het linnen. Op het plein dat de naam van de Veroveraar draagt, staat zijn ruiterstandbeeld, een brons van de beeldhouwer Louis Rochet, omringd door de eerste hertogen van Normandië. En elke zomer roept een middeleeuws feest in de straten de tijd op waarin Falaise een hoofdstad was.

De historici herinneren eraan dat het toneel van de fontein door geen enkele oude tekst wordt bevestigd, en dat de kamer in het kasteel nooit die van Arlette is geweest. Het doet er niet toe. De stad heeft niet nodig dat alles waar is opdat alles het hare zou zijn : een hertog, een meisje uit het volk, een bron aan de voet van de rots, en een kind dat het lot van twee koninkrijken veranderde. Falaise bewaart de fontein, en de naam van Arlette met haar.