Engel Pomkeblad, de aulk van Onstwedde

De zestiende eeuw was aan de rand van het Bourtangermoeras geen gemakkelijke tijd om te leven. Het veen was vrijwel ontoegankelijk, V-vormig, met in het midden de smalle zandrug van Westerwolde waarop de dorpen lagen. Wie het moeras in ging en niet terugkwam, kon niet navertellen wat hem was overkomen, en dus vulde de verbeelding de leegte. Het veen was het domein van de duivel, en rondom liepen zijn handlangers: heksen die op een bezemsteel naar hun kringen vlogen, dwaallichten of hiplichten boven de plassen, wedergangers die na hun dood kwamen rommelen, en veurlopers met een tweede gezicht.

En dan waren er de aulken, mannen met wonderlijke gaven. De bekendste van Westerwolde was Engel Pomkeblad. Hij kon lopen over de waterplanten van het veen zonder erin te zakken, en op de markegronden van Onstwedde, de gemeenschappelijke weidegronden van de marke, joeg hij de mensen de stuipen op het lijf. Daar stoof hij langs op een boerenwagen zonder paard, en wie hem zag, moest maken dat hij wegkwam. Niemand wist waar hij vandaan kwam of waar hij bleef; hij hoorde bij het veen zoals de nevel en het dwaallicht.

Onstwedde is veel ouder dan de spookverhalen die eromheen groeiden. Het dorp wordt al in 875 genoemd als Uneswido in de oorkonden van de abdij van Werden, en die naam betekent zoveel als het bos van Une. Het is waarschijnlijk het oudste dorp van Westerwolde, gelegen in het dal van de Mussel-Aa op een vruchtbaar eiland dat aan alle kanten door veen werd omsloten. Westerwolde vormde de natuurlijke grens tussen Groningen, Oost-Friesland en het prinsbisdom Münster, en Onstwedde was er lange tijd het hoofddorp.

Het is een dubbel esdorp: rond de gemeenschappelijke weidegronden liggen de boerderijen, met de noordelijke es die Wold heet en de zuidelijke die Loug wordt genoemd. Die markegronden, waarover Engel Pomkeblad zou hebben geraasd, waren geen niemandsland maar zorgvuldig verdeeld bezit van de boeren van de marke. Boven dat alles rijst de Nicolaaskerk uit, rond 1500 gebouwd, met de Juffertoren die zeker anderhalve eeuw ouder is. De muren zijn twee meter dik, de kerk was omringd door een gracht en bereikbaar over een ophaalbrug; men neemt aan dat zij ook als vesting diende. Tot 1568 hoorde Onstwedde kerkelijk bij het bisdom Osnabrück.

Het moeras dat de aulken had voortgebracht, is er niet meer. Vanaf 1765 liet de stad Groningen ten zuiden van Onstwedde het Stadskanaal graven om het veen af te steken en te verkopen. Het bruine land werd laag voor laag ontgonnen, en waar eens het dwaallicht danste, kwamen akkers en vaarten. Het nieuwe kanaaldorp groeide snel: in 1882 verhuisde het gemeentehuis van Onstwedde naar Stadskanaal, en in 1969 nam de gemeente die naam over. Onstwedde, ooit het hoofddorp, werd een stil esdorp in de luwte.

Met het veen verdween ook de vrees. De heksen, de hiplichten en de aulken werden verhalen aan de haard, en ten slotte inkt op papier. In november 2017 verzamelde Harm van der Veen ze in het boek De Duivel en zijn Moer, huiveringwekkende verhalen uit het veen, en zo bleef ook Engel Pomkeblad bewaard. Wie vandaag over de Onstwedder Holte loopt, de grootste marke van Westerwolde, of door het beschermde gehucht Smeerling, ziet een zacht glooiend landschap van essen, houtwallen en oude beeklopen. Van het onafzienbare moeras rest alleen de naam, en het verhaal van een man die zonder paard over de markegronden joeg.