De heksenwaag te Oudewater

1544: in vele Europese steden werden vrouwen als heksen aangeklaagd op grond van «te licht zijn voor hun gewicht» (heksen worden geacht licht te zijn omdat zij door de lucht vliegen). De gewichten waren willekeurig vastgesteld door dorpsschouten, vaak corrupt. Karel V ondertekende in 1545 het Oudewatersche privilege: alleen Oudewater zou een officieel keizerlijk gecertificeerde weegapparatuur hebben die het ware gewicht zou tonen, met één keizerlijk gezegelde verklaring per weging.

Tussen 1545 en 1748 kwamen vrouwen uit alle Europese landen naar Oudewater — vrijwillig — om vrijgesproken te worden. De stadsraad nam het «ware gewicht»-principe ernstig: geen enkele vrouw werd te licht bevonden, want het waaglijk werd elke keer correct gemeten. De stadsraad gaf elke vrouw een gezegelde verklaring «niet heks» die in haar thuisstad als bewijs gold. Sinds 1545 zijn naar schatting 7.000 vrouwen door Oudewater «vrijgesproken». Geen enkele werd later toch als heks veroordeeld in haar thuisstad — de keizerlijke Oudewaterse verklaring was overal accepteerbaar. Oudewater redde dus, indirect, naar schatting 7.000 vrouwen-levens. In 2026 is de heksenwaag (gebouw uit 1545, oorspronkelijke weegtoestel) nog steeds te bezoeken en wordt internationaal gevierd als symbool van rationalisme tegen heksenvervolging.