Het Mariaschilderij van den Polder

Voor 1299 liet Wolfert van Borssele, heer van Veere, de uitgestrekte schorren ten noorden van Serooskerke bedijken. Het gewonnen land heette eenvoudig de Polre, de nieuwe polder. Wie zich er vestigde woonde te ver van de bestaande kerken, en dus besloot men in het midden van het nieuwe land een eigen kerk te bouwen, gewijd aan Maria. Wolfert II liet er in 1314 een kapel oprichten, die in 1324 met goedvinden van de abt van Middelburg tot parochiekerk werd verheven. Zo ontstond de naam Onze Lieve Vrouwe Polder, later verkort tot Vrouwenpolder.

Over de bouw gaat een oude sage, opgetekend door de kroniekschrijver Jan van Reygersbergh in 1551. Hout en steen waren gekocht, maar over de juiste plek raakte men het niet eens. Toen zagen vrome dorpelingen ’s avonds en ’s nachts grote lichten branden op een bepaald punt in de polder. Daar, meende men, wilde de hemel de kerk hebben, en daar werd zij omstreeks 1340 gebouwd. Ook bij andere heiligdommen zijn zulke lichtverschijnselen overgeleverd; hier golden zij als het eerste teken dat deze plek voor de verering was uitverkoren.

De tweede sage verklaart de roem van het dorp. De parochie was arm en het kerkje kaal; er hing zelfs geen beeltenis van de patrones. Een vrome inwoner bracht daarom een blank paneeltje naar een bekende schilder in Middelburg, meester Willem geheten, met de vraag er een afbeelding van Maria op te schilderen. Maar het werk wilde niet lukken, en het half beschilderde paneel bleef in een hoek van het atelier staan. Op een koude winteravond klopte een jonge, onbekende gezel aan die om werk vroeg. Meester Willem liet hem de opdracht voltooien. De vreemdeling trok zich terug, en toen de meester tegen de middag ging kijken was het schilderij af en volmaakt, terwijl van de jongen geen spoor meer te bekennen was. Loon had hij niet willen aannemen, want het was, zei men, niet door mensenhanden maar door een wonder tot stand gekomen.

Met dat verhaal werd het paneeltje voor heilig gehouden en met grote eer naar Vrouwenpolder gebracht. Na 1400 groeide het dorp uit tot een van de beroemdste bedevaartoorden van de Nederlanden. Omstreeks Pasen 1416 kwamen keizer Sigismund, koning van Hongarije en Bohemen, en graaf Willem VI van Holland en Zeeland uit Engeland overgevaren; toen hun schip dagenlang stillag, beloofden zij geen vlees te eten en geen wijn te drinken voor zij hun bedevaart naar den Polder hadden volbracht, waarop de wind weer opstak. Filips de Goede, hertog van Bourgondië, bezocht het heiligdom in 1437. Ook Spaanse, Portugese en Bretonse zeelui riepen Onze Lieve Vrouw van den Polder aan om rustig weer en een behouden thuiskomst.

Elk jaar op 15 augustus, het feest van Maria Tenhemelopneming, trok men met het schilderij in plechtige ommegang rond de polder. De genezingen die volgden werden in een mirakelboek opgeschreven, en de kerk hing vol met ex-voto’s van geredde schepelingen. Pelgrims kochten er loden insignes als aandenken, waarvan er later een in het verdronken dorp Nieuwlande is teruggevonden. Er verrees zelfs een klooster, Het Heilige Graf, bevolkt door reguliere kanunniken; straatnamen als Pelgrimstraat, Kloosterstraat en Monnikendijk herinneren nog aan die tijd.

Het geluk keerde in 1494, toen een zware stormvloed de dijken brak. Kerk en schilderij verdwenen in de golven. Omstreeks 1500 werd het bedehuis herbouwd, en het verloren paneel werd vervangen door een nieuw, geschilderd in de trant van de Antwerpse meester Quinten Metsijs, ditmaal een Maria zonder kind. De verering ging gewoon door, en zelfs opgelegde strafbedevaarten uit Middelburg voerden nog naar den Polder.

De beeldenstorm van 1566 spaarde Vrouwenpolder, maar in 1572, tijdens het beleg van Middelburg, staken krijgslieden uit Veere de kerk in brand. Het schilderij werd nog net gered en kwam na omzwervingen in het bezit van de Walcherse familie Van Borssele van der Hooghe. De katholieke tak van dat geslacht vestigde zich later in Brugge en nam het paneeltje mee. In de polder bleef geen verering meer over; het dorp werd hervormd en het oude kerkje in 1622 als sober zaalkerkje herbouwd.

Bijna vier eeuwen bleef het schilderij vergeten, tot het in 1926 werd herontdekt in de verzameling van baron Van Caloen te Brugge. Meer dan driehonderd Zeeuwen volgden het dat jaar in een Brugse ommegang. In 1931 stond de baron het af aan de parochie van Middelburg, waar het sindsdien hangt; het overleefde nog het bombardement van 17 mei 1940, doordat de pastoor het tijdig de stad uit bracht. Na de bevrijding kwamen er opnieuw bedevaarten, met name van verkenners. In Vrouwenpolder zelf rest van de oude kapel enkel een stuk muur naast de Pelgrimskerk, maar in het dorpswapen draagt Onze Lieve Vrouw haar kind nog altijd, een van slechts twee echte heiligenwapens in heel Zeeland.