Het spook van Wijk aan Zee

Het is al ruim een eeuw geleden, zo begint de overlevering, dat bij een bepaalde maanstand rond de Dorpskerk van Wijk aan Zee een spook ronddwaalde. Het was een klassieke verschijning, helemaal in het wit met twee donkere ogen, zoals men ze later in prentenboeken zou tekenen. Telkens keerde het terug, en telkens joeg het de dorpelingen de stuipen op het lijf. Wie verstandig was, zorgde dat hij veilig binnen zat zodra het spook zich weer aandiende.

Men moet zich Wijk aan Zee in die tijd voorstellen als een klein, arm dorp aan het einde van de wereld. De vissers trokken hun platboomde schuiten op het strand, want een haven had het dorp niet. De avonden waren donker, de wind stond vaak vol op de kust, en de kerk met haar toren van drieendertig meter wierp bij maanlicht een lange schaduw over het Julianaplein. Onder die toren lagen grafstenen uit de vijftiende eeuw, en in de bodem eronder rustten de doden van voor de Reformatie. Het was, kortom, precies het soort plek waar een spookverhaal wortel schiet.

De kerk zelf had een bewogen geschiedenis. Twee derde groter was zij ooit geweest, tot het koor en de dwarsbeuken in 1573, tijdens de Tachtigjarige Oorlog, werden verwoest. Wat overbleef was jarenlang een ruïne, in 1609 deels weer bruikbaar gemaakt voor de jonge gereformeerde gemeente. Een gebouw met zoveel puin, graven en eeuwen achter zich leende zich uitstekend voor de verbeelding van een dorp dat in geesten geloofde.

Op een dag deed een nieuwe onderwijzer zijn intrede in het dorp. Hij hoorde het verhaal van het spook rustig aan en verwees het meteen naar het rijk der fabelen. «Spoken bestaan niet», zei hij, en hij liet zich door de angst van zijn buren niet overtuigen. De dorpelingen geloofden hem niet, en dus besloot de meester zijn gelijk te bewijzen. Hij wachtte geduldig de juiste maanstand af, de nacht waarin het spook altijd verscheen.

Toen het zover was, ging hij op de hoek bij de kerk staan, een stevige paal in de hand. En ja, daar kwam het spook aangedwaald, wit en zwevend, precies zoals verteld. De meester aarzelde niet. Met één flinke zwaai van de paal sloeg hij de verschijning neer. Pas toen het wit op de grond lag, bleek wat iedereen had kunnen vermoeden: onder het laken lag een mens, van vlees en bloed, en die mens was op slag dood.

Zo werd het spook van Wijk aan Zee ontmaskerd, maar tegen een vreselijke prijs. De schoolmeester had gelijk gekregen en tegelijk een dorpsgenoot gedood. Hij werd berecht en veroordeeld voor moord met voorbedachten rade, want hij had immers gewapend en met opzet op de verschijning staan wachten. Uiteindelijk werd hij weer op vrije voeten gesteld. Wie de grappenmaker onder het laken was, en waarom hij nacht na nacht de hele buurt de schrik aanjoeg, vertelt de overlevering er niet bij.

Het dorp waarin dit gebeurde, bestond grotendeels van de zee. Tot ver in de negentiende eeuw was Wijk aan Zee en Duin een typisch vissersdorp, maar zonder haven verloor het de strijd met zijn buren. De schepen werden groter en lieten zich niet langer eenvoudig op het strand trekken, en de visserij stierf er een langzame dood. De armoede werd zo nijpend dat de uitgedunde bevolking rond 1811 dagelijks in Beverwijk moest gaan bedelen.

De redding kwam van dezelfde zee die het dorp arm had gemaakt. In 1881 opende aan de De Zwaanstraat het eerste Badhotel, en Wijk aan Zee ontdekte de badgast. Vooral Amsterdammers streken er neer met hun gezin; de straat werd doorgetrokken tot aan het strand, zodat men na een korte wandeling het water in kon. Uit een vergeten vissersplaats groeide een geliefde badplaats, later ingeklemd tussen de duinen, de Noordzee en de hoogovens die nu Tata Steel heten.

De spookverschijning hoort bij dat oudere, kleinere Wijk aan Zee, het dorp van donkere avonden en korte kaarsen, waar het geloof in geesten nog vanzelfsprekend was. De sage is zuinig met een moraal, en juist daarom blijft ze hangen. De schoolmeester had gelijk: het spook bestond niet. Maar zijn nuchterheid maakte een dode, en de dorpelingen die in het spook geloofden, hadden tenminste niemand kwaad gedaan. Wie vandaag langs de Dorpskerk loopt, ziet een rustige, witte kerk in een badplaats. De schaduw die er ooit rondwaarde, zit alleen nog in het verhaal.