Het verbond met de duivel te Berlijn

Caspar Brand (24), theologie-student, was in 1612 zonder geld en zonder geleerdheid. Op één septemberavond sloot hij in zijn zolderkamertje een pact met de duivel: «Tien jaar van wereldse kennis — talen, wetenschap, rijkdom — in ruil voor mijn ziel.» De duivel schreef het contract; Caspar las het. Hij zag: «Na zehn Jahre, an dem Tag des Vertragsschlusses, kommt der Teufel die Seele holen.» Caspar plaatste tijdens het ondertekenen heimelijk één komma erbij: «Nach zehn Jahren, an dem, Tag, des Vertragsschlusses, kommt der Teufel die Seele holen.» Door de extra komma na «dem» werd «dem Tag» tot «dem, Tag» — grammaticaal betekenisloos. De duivel zag het niet (duivels lezen grammatica slecht).

Caspar leefde tien jaar als geleerde — in 1622 was hij hoogleraar theologie aan de Berliner Akademie. Op 15 september 1622, de dag van afrekening, kwam de duivel om half elf ’s avonds in zijn studie. «Caspar, je ziel.» Caspar legde het contract op tafel: «Lees zelf: nach zehn Jahren, an dem, Tag, des Vertragsschlusses. Geen geldige datum vermeld. Grammaticaal: zinloos. Pact ongeldig.» De duivel las, las opnieuw, kookte. Hij zag dat hij de komma destijds had gemist. Hij sprak: «Caspar, jij wint. Maar ik ga niet weg zonder iets. Vanaf vandaag moet jij elke nacht voor het slapen drie komma’s lezen in je grammaticaboek — verkeerd geplaatste komma’s. Ik kom kijken of je het doet. Twaalf nachten zonder doen, en ik kom terug.» Caspar accepteerde. Hij las elke nacht drie verkeerd-geplaatste komma’s, 50 jaar lang, tot zijn dood in 1672. Bij zijn graf vond men een notitieboek met 54.750 verkeerde komma’s. De Berliner Akademie heeft het boekje bewaard. Berlin-traditie zegt: «Een komma redt een ziel, maar de duivel laat zich niet bedotten zonder kosten. Wie de duivel met grammatica overwint, moet de rest van zijn leven grammatica lezen. Eerlijk genoeg.»