De speelman van de Salzburger grens

In de zomer van 1648, juist voor het einde van de Dertigjarige Oorlog door de Vrede van Westfalen, trok een laatste Zweedse legercolonne onder generaal Wrangel zuidwaarts. Hun doel: de zoutmijnen van Bad Reichenhall, die belastingen aan de Beierse hertog opbrachten. Wrangel bereikte de grenspas tussen het keurvorstendom Salzburg en het hertogdom Beieren. Daar moest hij wachten op zijn artillerie.

Op de pas zelf woonde, in een kleine hut, een oude speelman: Sebastian Hartl, vijftig jaar, weduwnaar, vier kinderen lang dood. Sebastian leefde van wat de pelgrims hem gaven die over de pas trokken naar de Mariawallfahrt van Altötting. Toen hij hoorde dat de Zweden bij hem op de pas een nacht zouden kamperen, begreep hij: morgen is Bad Reichenhall verloren.

Sebastian had één viool, een kostbaar Cremonees instrument dat hij van zijn vader had geërfd. Hij ging die avond uit zijn hut, ging zitten op de grenssteen tussen Bayern en Salzburg, en begon te spelen. Hij speelde één melodie. Zachtjes, traag, voortdurend. De Zweedse soldaten in het kamp keken op. De officieren liepen naar hem toe. «Speel verder, oude.» Sebastian speelde verder.

De hele nacht speelde hij één melodie. Een melodie die hij niet kende, die uit zijn handen kwam. Zij was treurig, doch met momenten van vreugde. Zij was over verlies, doch met hoop. De Zweedse soldaten luisterden. Eerst lachten ze. Dan zwegen ze. Dan begonnen sommigen te huilen. Wrangel zelf, een harde generaal, ging zitten en luisterde.

Tegen ochtend hield Sebastian op. Zijn vingers bloedden. Hij viel om op de grenssteen. De Zweedse soldaten waren stil. Wrangel sprak: «Begraaf hem in zijn vaderland, niet de mijne. En zet hier een kruis.» Hij beval zijn leger om te keren. Bad Reichenhall werd niet geplunderd. Twee maanden later werd de Vrede van Westfalen getekend; Wrangel keerde terug naar Zweden zonder ooit zijn opdracht te voltooien.

Op de grenssteen werd een houten kruis opgericht, met Sebastians viool eraan gespijkerd. Bad Reichenhall begroef hem in de oude parochiekerk, met de inscriptie: «Hier rust hij die met één melodie een leger keerde.» Het kruis op de grens staat er nog vandaag, vernieuwd door de zoutmijnwerkers van Bad Reichenhall, met élk jaar een nieuwe viool die wordt opgehangen wanneer de oude verweerd is. De melodie zelf werd door geen mens onthouden — doch men zegt dat wanneer de wind op de pas door de violen waait, men er nog flarden van hoort.