Reuze Papa en Reuze Maman, de reuzen van de Casselberg

Reuze Papa is zes meter vijfentwintig hoog. Hij draagt een helm, een harnas met een leeuwenkop op elke schouder, een sjerp in de Franse kleuren en een houten zwaard. Naast hem gaat Reuze Maman, vijf meter vijfentachtig, in een rode jurk met een gouden sluier en een diadeem. Het grootste deel van het jaar staan zij binnen, in hun eigen zaal.

Op paasmaandag komen zij eruit. De dag begint bij het krieken met het wekken van de reuzen: trommels, cimbalen en grote trom trekken door de straten. In de namiddag rolt de wagen van de Wonderbakoven door het centrum, en dan volgt de eigenlijke uittocht. Op de Grote Markt worden de twee overeind gezet en beginnen zij te dansen, begeleid door de stadsharmonie.

Wanneer het Reuzelied wordt ingezet, buigen zij naar elkaar toe en kussen elkaar boven de menigte. Dat is het huwelijk, en het wordt elk jaar opnieuw gevierd. Onder elke reus torsen twee dragers hem op de schouders; hij weegt vierennegentig kilo en het zicht vanbinnen is niet meer dan een kier. Tegen tien uur ’s avonds gaan zij naar binnen, bijgelicht door bengaals vuur.

Waar komt hij vandaan, die reus met de helm? De overlevering geeft hem een Scandinavische oorsprong. Reuze Papa zou een Noormannenkrijger zijn geweest die met zijn mannen de Vlaamse kust op kwam om te plunderen, en die daar de heilige Bertijn tegen het lijf liep. De monnik bracht hem tot inkeer. De krijger liet zich dopen, bleef in het land, en beschermde vanaf dat ogenblik de mensen die hij was komen beroven. Zijn naam zegt niets meer dan wat hij is: reuze is gewoon het Vlaamse woord voor reus.

Het is een mooi verhaal en het klopt niet. Bertijn van Sithiu, abt bij Sint-Omaars, stierf in 709. De eerste Noormannen bereikten deze kust ruim een eeuw later; omstreeks 846 verstopten de monniken zijn relieken juist uit angst voor hun invallen. De ontmoeting kan dus nooit hebben plaatsgevonden. Wat wij hier voor ons hebben is negentiende-eeuwse duiding: geleerden van de romantiek gaven een oude carnavalsfiguur een respectabele afkomst.

De oudere verhalen die in Cassel zelf rondgingen zijn ruwer en vrolijker. In het ene sjouwen de twee reuzen aarde om een ravijn te dempen; Reuze Maman klaagt over het gewicht, Reuze Papa roept haar «hardi fort» toe, en als zij hun vracht laten vallen ligt de Casselberg er. De dorpen Oxelaere en Hardifort zouden hun naam aan die twee kreten danken. In het andere is de reus een vraatzuchtige menseneter die zich aan een vat bier bedrinkt, wordt overmeesterd en levend onder de berg wordt begraven, met zijn vrouw onder de Mont des Récollets ernaast.

De reuzen van Cassel staan niet alleen. Van Artesië tot Henegouwen loopt een gordel van steden waar reuzen op de been komen, gevlochten van wilgenteen, gedragen door mannen die vanbinnen in het lichaam staan. Elke reus heeft een eigen naam, een eigen familie en een eigen geschiedenis; zij worden gedoopt, uitgehuwelijkt en krijgen kinderen. In 2005 riep de UNESCO deze processiereuzen en -draken uit tot meesterwerk van het orale en immaterieel erfgoed, en in 2008 kwamen zij op de representatieve lijst. Naast Cassel, Douai, Pézenas en Tarascon staan daar ook Ath, Brussel, Dendermonde en Mechelen op — dezelfde traditie, dwars door de staatsgrens heen.

Dat past bij Cassel. Frans en Vlaams hebben hier eeuwenlang naast elkaar bestaan; de stad heet in het Nederlands Kassel. De berg is ook een slagveld geweest: in 1328 versloeg Filips VI hier de opstandige Vlaamse kustboeren van Nicolaas Zannekin, waarna de stad werd geplunderd en in brand gestoken. Sinds de zestiende eeuw staat er een molen op de top, en tussen oktober 1914 en het voorjaar van 1915 zat maarschalk Foch er met zijn hoofdkwartier.

Vandaag komen de bezoekers voor iets vreedzamers. De film Bienvenue chez les Ch’tis werd in 2008 opgenomen in Bergues, twintig kilometer verderop, en zette heel Frans-Vlaanderen in één klap op de kaart; in 2018 kozen de Franse televisiekijkers Cassel tot hun lievelingsdorp. Maar de reuzen trekken zich daar weinig van aan. Zij komen elke paasmaandag naar buiten, dansen op de markt, kussen elkaar, en gaan weer naar binnen — zoals zij dat sinds 1827 doen.