Het scharlaken snoer van Valenciennes

In het jaar 1008, zo melden de kronieken, teisterde een gesel het Valencijnse land. Men noemt het de pest, en de doodsbange inwoners wendden zich tot de hemel: zij baden de Maagd Maria om hulp. Op de laatste dag van augustus kreeg een kluizenaar-monnik, Bertholin geheten, haar bezoek. Zij vroeg hem de inwoners te verzamelen en hen in gebed te leiden bij de kerk die aan haar was gewijd.

Bertholin gehoorzaamde. Zeven dagen lang bad de stad zonder ophouden, terwijl de ziekte de haren bleef wegnemen. Het tafereel, zoals men het vertelt, is in weinig woorden gevat: een kluizenaar, een getroffen stad, en het wachten op een teken dat uitbleef. De inwoners drongen samen rond de kerk, en men waakte ’s nachts bij het licht van de kaarsen.

Hier vraagt het verhaal om enige voorzichtigheid. Misschien heeft de pest Valenciennes nooit bedreigd: in het Latijn betekent pestis om het even welke gesel, en een andere ziekte kan onder die naam in de legende zijn beland. Wat wel vaststaat, is dat het verhaal duizend jaar lang is doorgegeven, gedragen niet door archieven maar door een processie die nooit is gestopt.

Na de zevende dag, zegt de legende, verscheen Onze-Lieve-Vrouw eindelijk, omringd door een menigte engelen en met een scharlaken snoer in de hand. Zij beval de engelen de stad en haar voorsteden met die draad te omgorden. Toen dat gedaan was, verdwenen zij allen in één keer.

Meteen keerde zij terug naar Bertholin. Zij vroeg hem om vanaf de volgende dag, en daarna elk jaar, een processie te houden langs het spoor van het snoer. De besmetting hield op, en men zegt dat alle zieken genazen. Al het jaar daarop werd de bedevaart ingesteld, en Onze-Lieve-Vrouw van het Heilige Snoer werd de beschermster van de stad.

Sindsdien heeft Valenciennes de afspraak niet meer gemist. Eerst vastgelegd op 8 september, de dag van Maria-Geboorte, verschoof de ronde later naar de tweede zondag van de maand. De Ronde van het Heilige Snoer is een van de weinige bedevaarten ter wereld die de kaap van het millennium ongebroken hebben gerond: in 2008 vierde de stad de duizend jaar van de verschijningen, en in 2009 de duizend jaar van de eerste ronde.

Ook vandaag nog vertrekt op de tweede zondag van september de processie vanaf de basiliek en legt zij bijna achttien kilometer rond de stad af, met talrijke haltes in de kerken langs de weg. De Royés, leden van een oude broederschap, dragen het beeld van de Maagd met het snoer, en de stad tooit zich in haar kleuren, hemelsblauw en wit. In 2023 werd de Ronde opgenomen in de inventaris van het immaterieel cultureel erfgoed van Frankrijk.

Het heiligdom dat het beeld herbergt is jonger dan de legende. De basiliek Notre-Dame-du-Saint-Cordon werd van 1852 tot 1864 gebouwd door de diocesane architect Alexandre Grigny, in een neogotiek waarvan de portaaltoren teruggrijpt op de oude klokkentoren van de kathedraal van Chartres. In 1908 verzamelden zich honderdduizend pelgrims voor de negende eeuwviering; in 1922 verleende paus Pius XI haar de titel van basilica minor, en sinds 1996 staat het gebouw op de monumentenlijst.

Rondom haar bewaart Valenciennes de herinnering aan haar grootheid: oude hoofdstad van het graafschap Henegouwen, stad van de kant en kunststad die men het Athene van het Noorden noemde. Maar het is de scharlaken draad van een kluizenaar, meer dan de steenkool of de schilderijen, die de stad elke herfst nog samenbrengt. De historici mogen zeggen wat zij willen over het jaar 1008; Valenciennes doet gewoon de ronde.