Keizer Barbarossa in de Kyffhäuser

Frederik I, bijgenaamd Barbarossa om zijn roodblonde baard, regeerde bijna veertig jaar en was voor tijdgenoten de belichaming van het rijk zelf. In 1189 trok hij op kruistocht, oud maar onverzettelijk, aan het hoofd van het grootste leger dat ooit uit Duitsland was vertrokken.

Hij kwam nooit in Jeruzalem aan. Op 10 juni 1190 verdronk hij in de rivier de Saleph in wat nu het zuiden van Turkije is. De omstandigheden bleven onduidelijk: een val van zijn paard, een hartstilstand in het koude water, niemand wist het zeker. Zijn leger viel uiteen. Zijn lichaam werd onderweg begraven en verspreid, en er kwam geen graf waar men naartoe kon gaan.

Daar begint elke sage van dit type: bij een dode zonder graf. Wie niet begraven ligt waar men hem kan bezoeken, is nooit helemaal weg. En de tijden die volgden waren slecht genoeg om iemand te willen terugroepen: het rijk viel uiteen in twisten, en men keek terug op Barbarossa’s jaren als op een verloren orde.

Zo ontstond het beeld dat iedereen kent. In de Kyffhäuser, een langgerekte heuvelrug boven Bad Frankenhausen, zit de keizer in een zaal diep in de rots. Hij slaapt aan een ronde tafel van steen, het hoofd in de hand, en zijn baard is door het tafelblad heen gegroeid. Om hem heen zitten zijn ridders, ook slapend, en de paarden staan in de stallen zonder te bewegen.

Nu en dan ontwaakt hij half. Dan stuurt hij een jongen naar buiten, of hij spreekt een herder aan die per ongeluk door een spleet naar binnen is gedwaald, en hij stelt altijd dezelfde vraag: vliegen de raven nog om de berg?

Ze vliegen nog, antwoordt de herder telkens. Dan zegt de keizer: dan moet ik nog honderd jaar slapen, en hij legt zijn hoofd weer neer. Want dat is de voorwaarde. Pas wanneer de raven niet meer rond de Kyffhäuser cirkelen, is de tijd gekomen; dan komt hij naar buiten, hangt zijn schild aan een dorre boom, de boom loopt uit, en het rijk is hersteld.

Er is aan dit verhaal iets ontroerends en iets gevaarlijks tegelijk. Ontroerend, omdat het niets anders is dan de weigering van gewone mensen om te aanvaarden dat goede tijden voorbij zijn. Gevaarlijk, omdat elke eeuw er iets anders in kon leggen.

Dat gebeurde ook. Toen Duitsland in de negentiende eeuw naar eenheid zocht, werd de slapende keizer een politiek symbool: het rijk dat wachtte om te ontwaken. Friedrich Rückert schreef in 1817 het gedicht dat elk schoolkind uit het hoofd leerde, met de oude keizer aan zijn ivoren tafel en de baard door het steen. En in 1896 werd boven op de berg het Kyffhäuserdenkmal opgericht, een kolossaal monument van tachtig meter, met Barbarossa in steen half ontwaakt aan de voet en keizer Wilhelm I te paard erboven. De boodschap was niet subtiel: de oude keizer is teruggekeerd, en hij heet nu Hohenzollern.

De sage zelf is ouder en eenvoudiger dan al die bouwsels. Ze hoort bij een familie van verhalen die door heel Europa loopt, van koning Arthur in Avalon tot Holger Danske onder Kronborg: de held ligt niet in het graf maar in de berg, hij slaapt, en hij komt terug wanneer de nood het hoogst is. Het is het oudste troostverhaal dat er bestaat, en het heeft nooit iemand hoeven bewijzen.