Durandal, het zwaard in de rots van Rocamadour

Op 15 augustus 778 keerde Karel de Grote terug uit Spanje. Zijn achterhoede trok door een nauwe pas in de Pyreneeën en werd daar in de rug aangevallen. Einhard, de biograaf van de keizer, noemt onder de gesneuvelden een zekere Hruodlandus, prefect van de Bretoense mark. Drie eeuwen later maakte het Chanson de Roland van die schermutseling een heilige veldslag: de aanvallers werden Saracenen, de gesneuvelde werd Roland, en zijn hoorn Olifant werd zo hard geblazen dat zijn slapen barstten.

Stervend dacht Roland niet aan zichzelf maar aan zijn zwaard. In het gouden gevest van Durandal zaten volgens het lied een tand van Petrus, bloed van Basilius, haar van Sint-Denis en een stuk van het kleed van Maria. Zo een wapen mocht niet in vreemde handen komen. Roland sloeg het tien keer tegen de rots om het te breken. Het staal kreeg geen schram. In plaats daarvan spleet de berg: de Brèche de Roland bij Gavarnie, een bres van veertig meter breed in de kam op bijna 2800 meter hoogte.

Hier neemt Rocamadour het verhaal over. Omdat het zwaard niet wilde breken, riep Roland de aartsengel Michael aan, de engel met het zwaard. Toen slingerde hij Durandal met zijn laatste kracht noordwaarts weg. Het wapen vloog over de bergkam, over Gascogne, over de causses van Quercy, honderden kilometers ver, en boorde zich met een droge klap in de kalkwand van Rocamadour, vlak bij de kapel van Sint-Michael, hoog boven de daken van het heiligdom.

Eerlijk is eerlijk: geen enkele kroniek legt dat verband voor de twaalfde eeuw. Het Chanson de Roland laat de held sterven met het zwaard onder zich, in de Pyreneeën. Het zwaard van Rocamadour duikt pas in de zestiende eeuw op in de bronnen, ingemetseld in de muur van de warmkamer van de monniken. De koppeling met Roland is middeleeuwse bedevaartpropaganda: een heiligdom aan de weg naar Compostela had een reliek nodig die ook ridders aansprak. Het werkte. In 1183 plunderde Hendrik de Jongere, zoon van de Engelse koning, Rocamadour en verkocht het zwaard om zijn soldaten te betalen. Weken later stierf hij in Martel aan dysenterie. De pelgrims wisten meteen waarom.

Rocamadour zelf hangt als een zwaluwnest tegen een klif van honderdtwintig meter boven de droge kloof van de Alzou. In 1166 stootten werklieden onder de drempel van de kapel op een lichaam dat ongeschonden was, zonder spoor van bederf. Men duidde het als de kluizenaar Amadour, die volgens een latere legende niemand minder was dan Zacheüs uit het evangelie. Het Livre des miracles van 1172 tekende honderdzesentwintig wonderen op, en Rocamadour werd een vaste halte op de weg naar Compostela.

In de Chapelle Notre-Dame zit de Zwarte Madonna, een klein beeld van notenhout uit de twaalfde eeuw. Boven haar hangt een gesmede ijzeren scheepsklok, ouder dan de negende eeuw, zonder echte kroon, aan een simpel handvat aan het gewelf. De traditie zegt dat die klok uit zichzelf luidt wanneer er op zee een wonder gebeurt. Een plaat in de kapel vermeldt de data. Schipbreukelingen die zeiden dat Maria hen gered had, kwamen daarna de 216 treden van de Grand Escalier op hun knieën op en hingen hun ex-voto bij het beeld.

En het zwaard? Sinds januari 2011 hangt er een replica. Het oude exemplaar werd toen uit de rots gehaald en uitgeleend aan het Musée de Cluny in Parijs voor een tentoonstelling over het zwaard. Ook dat stuk was overigens geen achtste-eeuws wapen maar negentiende-eeuws smidswerk van bescheiden kwaliteit. Roland is nooit in Rocamadour geweest. Maar wie onderaan de trap staat en omhoog kijkt, ziet een lemmet staal uit de rots steken, en meer heeft een legende niet nodig.